Programmatoelichting
Adams en Reich

vr 11 oktober 2019 • 20.15 uur

dirigent André de Ridder
viool Leila Josefowicz

Mathilde Wantenaar *1993
Prélude à une nuit américaine (wereldpremière)

John Adams *1947
Concert voor viool en orkest nr. 1 [1993]

  • Quarter-note = 78
  • Chaconne: Body through which the dream flows
  • Toccare

Pauze

John Adams
The Chairman Dances. Foxtrot for Orchestra [1985]

Steve Reich *1936
Music for Ensemble and Orchestra [2018]
(Nederlandse première)

  • Sixteenths
  • Eights
  • Quarters
  • Eights
  • Sixteenths

Einde concert circa 22.15 uur

-----

Vorige uitvoeringen door ons orkest:
Wantenaar Prélude à une nuit américaine: wereldpremière
Adams Eerste Vioolconcert: eerste uitvoering
Adams The Chairman Dances: feb 2002, dirigent HK Gruber
Reich Music for Ensemble and Orchestra: Nederlandse première

-----

Met een hang naar het verleden

John Adams greep naar de chaconne en de foxtrot, Steve Reich zocht zijn heil bij het concerto grosso en Mathilde Wantenaar ‘schuwt het grote romantische gebaar’ niet. Hedendaagse componisten verhouden zich tot het verleden.

Groots en meeslepend
De jonge Nederlandse componiste Mathilde Wantenaar heeft zich in haar korte componistencarrière al vaker met het verleden beziggehouden. Voor het programma ‘Bach & Soefi’ van het Nederlands Blazersensemble zette zij ‘het mes in Bachs Hohe Messe, legde haar oor te luisteren in Perzië, en arrangeerde een muziekfeest dat riant ontstijgt aan goede bedoelingen,’ zo stond in de Volkskrant. Met daarbij de kwalificatie ‘vakvrouw’.

Voor haar nieuwste orkestwerk doet Wantenaar een greep in haar éigen oeuvre. Vier jaar geleden schreef ze Het verborgene, een kort werk voor een bezetting van verschillende bestaande ensembles, harp en vibrafoon. Het middendeel bestaat uit een combinatie van een lyrische diatonische melodie en een contrasterende chromatische lijn met een meer dissonante harmonie, die weer voortkwam uit een eerdere studie. Het materiaal lag al een tijd op de plank te wachten om verder uitgewerkt te worden voor een grote bezetting en vormt nu het fundament voor het nieuwe orkestwerk dat ze componeerde in opdracht van het Rotterdams Philharmonisch Orkest.

Wantenaar zoemt in op verschillende harmonische talen en wisselt een lieflijke diatonische klankwereld van ‘vaste grond onder de voeten’ af met een instabielere en alsmaar uitdijende chromatische klankwereld waarin jazz en romantiek samensmelten. Zelf zegt ze: ‘Ik wil dat er in mijn muziek ruimte is voor alle mogelijke stijlen, soorten tonaliteit en klankwerelden waar de expressie om vraagt. In dit geval liggen de hoofdingrediënten besloten in het al bestaande materiaal: lyriek, lange lijnen en grote contrasten, zowel dynamisch als harmonisch. Ik zal het grote romantische gebaar niet schuwen. Groots en meeslepend zal het worden.’ Als dit niet veelbelovend klinkt.

Langzame golfbeweging
Er zullen weinig componisten zijn die hun zesjarige dochter tot muze van hun vioolconcert durven te verklaren. John Adams durfde dat. Zijn reden? Strijkinstrumenten waren altijd een raadsel voor hem gebleven tot zijn dochter op vierjarige leeftijd met de viool begon. ‘Ik zat vaak te luisteren als ze studeerde. Op die manier heb ik het instrument leren kennen vanaf het vroegste begin en dat gaf me veel zelfvertrouwen.’ Dit resulteerde in Adams’ Eerste vioolconcert uit 1993. Inmiddels telt zijn oeuvre drie solostukken voor viool en orkest.

De Amerikaanse componist – van wie zo vaak gememoreerd wordt dat hij met één been in de traditie staat en met het andere de (minimalistische) vernieuwing zoekt, een combinatie die bij hem zo fortuinlijk uitpakt dat hij tot een van de meest gespeelde levende toondichters kon worden - componeert graag vanuit een visueel beeld. Voor zijn Eerste vioolconcert stond hem een, langzame golfbeweging voor ogen: een regelmatige, herhaalde beweging op en neer. Dat beeld, daar zit iets voorspelbaars in en daaroverheen zweeft de vrije, rapsodische melodie van de soloviool, legde Adams uit. ‘Dit idee van de soloviool die zich als een vrije geest boven de gestructureerde en coherente laag van het orkest beweegt, bepaalt alle drie de delen van het Vioolconcert.’

Voor Leila Josefowicz, de soliste van vanavond, was Adams’ Eerste vioolconcert loopbaanbepalend. Ze leerde het stuk kennen toen ze eenentwintig was en het bleek de bevestiging van de weg die ze net begon te bewandelen, het pad van de nieuwste muziek. Inmiddels heeft Josefowicz het Eerste vioolconcert van Adams al meer dan twintig jaar op haar repertoire en componeerde Adams voor haar zijn tweede soloconcert Scheherazade.2. Zijn kindmuze werd volwassen.

Slingergrammofoon
Enkele Jaren voordat hij met zijn Vioolconcert de publieke aandacht trok, had Adams het internationale publiek verrast met de opera Nixon in China, een drieakter gebaseerd op een historische gebeurtenis: het staatsbezoek van Richard Nixon aan China in 1972, midden in de Koude Oorlog. Met in de hoofdrollen: Richard Nixon, zijn vrouw Pat, Mao Zedong en Mao’s echtgenote Jiang Qing. Om die laatste twee gaat het in The Chairman Dances, het orkestwerk dat Adams schreef als ‘out-take’ uit de derde akte van zijn opera. Geen samenvatting of fantasie op thema’s uit de opera, verklaarde Adams, maar een simpele ‘uitlichting’.

The Chairman Dances begint als een foxtrot – Foxtrot for orchestra, luidt de ondertitel – voor voorzitter Mao en zijn legendarische vrouw, ‘revolutiebeul, architect van de rampzalige culturele revolutie in China, en voormalig filmactrice uit Shanghai’, zoals Adams haar omschrijft.

De voorzitter en zijn vrouw kijken terug op het idealisme van hun jeugd en hun ontluikende romance, en dansen op het weemoedige deuntje dat aan de basis ligt van deze compositie. De verschuivende, herhaalde ritmes en van kleur verschietende impulsen van het begin, maken abrupt plaats voor het eigenlijke dansthema in de strijkers, waarop de piano ten slotte zijn eigen commentaar levert.

Het stuk heeft geen vanzelfsprekend slot, het eindigt niet echt, het valt langzaam stil, constateert muziekcriticus Alex Ross. ‘Wellicht ter herinnering aan de handgedraaide slingergrammofoon waarop de Maootjes in vroegere, wellicht minder moeilijke tijden hun foxtrots hebben gedanst.’

Veelzijdig juweel
Steve Reichs Music for Ensemble and Orchestra zag amper een jaar geleden zag het levenslicht, en dat is meer dan drie decennia nadat de componist zijn laatste werk voor groot orkest afleverde.

De vorm is gebaseerd op het barokke concerto grosso, een compositie voor orkest waarin een groep solo-instrumenten een prominente rol speelt. Hier zijn het twintig solo-instrumenten uit het orkest, aangevuld met piano's, vibrafoons en elektrische bassen. Het samenspel van deze solisten wijst de weg in de verschillende delen die naadloos in elkaar overgaan. De overige orkestinstrumenten, waaronder vier trompetten, staan garant voor stuwkracht en vormen een onderliggend harmonisch fundament. De pijler van Reichs composities is altijd een veranderend gevoel van harmonische stasis geweest, en dat geldt ook voor zijn nieuwste orkestwerk.

Het stuk bestaat uit vijf delen waarvan het tempo niet verandert – alleen de notenwaarde van de constante puls in de piano’s varieert per deel, en die vallen af te lezen van de titels van de delen. Op deze manier geeft de puls in de piano's het begin van elk nieuw deel aan. En binnen die structuur vloeit het melodisch materiaal, net als in de concerto grosso-vorm, van het ene instrument naar het andere.

Na de wereldpremière, vorig jaar november, oordeelde de San Francisco Classical Voice: ‘Wat Music for Ensemble and Orchestra op briljante wijze laat zien, is het werk van een meestervakman die zijn techniek in de loop van zijn leven heeft ontwikkeld: het stuk schittert als een veelzijdig juweel.’
Joke Dame

-----

American Dream

Groots, avontuurlijk, vitaal: alles wat Amerika tot het land van de onbegrensde mogelijkheden maakt, klinkt door in haar muziek. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest wijdt er een jaarlijks terugkerend minifestival in de herfst aan: American Dream.

‘Het meest Amerikaanse orkest van Nederland’: die naam kreeg het Rotterdams Philharmonisch in de jaren ’zeventig. Het was de tijd dat het sterk verjongde orkest wereldwijd furore begon te maken met al even jonge chef-dirigenten. Die jeugdige energie is nog steeds hun handelsmerk. En of je dat nou Rotterdams of Amerikaans wilt noemen, feit is dat het orkest altijd een bijzondere affiniteit heeft gehad met Gershwin en Bernstein, met Copland en Barber, met Reich en Adams. Amerikaanse muziek had al sinds jaar en dag een prominente plaats in de programmering, nu heeft ze ook haar eigen jaarlijkse minifestival in de herfst – te beginnen met dit concert.

-----

André de Ridder

Dirigent
Geboren: Berlijn, Duitsland
Studie: Universität für Musik und darstellende Kunst Wenen; Royal Academy of Music Londen
Gastdirecties: Chicago Symphony Orchestra, New York Philharmonic, Hong Kong Philharmonic Orchestra, Melbourne Symphony Orchestra, BBC Symphony Orchestra, Koninklijk Concertgebouworkest, Finnish Radio Symphony Orchestra, Orquesta Nacional de España, Ensemble Intercontemporain
Specialisatie: eigentijdse muziek in bijzondere combinaties
Samenwerkingen: cartoonband Gorillaz, jazzmusicus Uri Caine, popmusici Jonny Greenwood (Radiohead) en Bryce Dessner (The National)
Opera: Komische Oper Berlin, De Nationale Opera, English National Opera, Irish National Opera, Staatsoper Stuttgart,Central City Opera Colorado
Oprichter: Muziekcollectief Stargaze, denktank voor genreoverschrijdende samenwerkingsprojecten
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019


Leila Josefowicz

Viool
Geboren: Mississauga, Canada
Studie: Curtis Institute of Music in Philadelphia, bij Joseph Brodsky en Jaime Laredo
Prijzen: Avery Fisher Prize (2018); MacArthur Fellowship (2008)
Debuut: op achtjarige leeftijd met het vioolconcert van Bruch
Gesoleerd bij: New York Philharmonic, Cleveland Orchestra, Los Angeles Philharmonic, Washington’s National Symphony Orchestra, Boston Symphony Orchestra, Hong Kong Philharmonic, Berliner Philharmoniker WDR Sinfonieorchester, Tonhalle-Orchester Zürich, Koninklijk Concertgebouworkest
Specialisatie: hedendaagse muziek
Premières: John Adams, Esa-Pekka Salonen, Colin Matthews, Steven Mackey, Oliver Knussen
Kamermuziek: met pianist John Novacek
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 1997

Cookies
We make use of cookies. Cookies are small text files which are placed on your computer, tablet or telephone. In this way we ensure that our website works efficiently and that we can adapt our content to the interests of our visitors.
More about cookies