Vertellen met de piano - Interview met pianist Alexandre Tharaud

7 december 2016

‘Wat een fantastische muziek!’, was de reactie van Alexandre Tharaud toen hij voor het eerst kennismaakte met composities van Hans Abrahamsen. De pianist kende hem nog niet toen Abrahamsen hem vroeg of hij een compositie voor de Fransman mocht schrijven. ‘Ik ging me dus meteen in zijn muziek verdiepen en was verrast: dit is een van de beste componisten van onze tijd, waarom heb ik niet eerder van hem gehoord?’


Tekst Myrthe van Dijk
Foto Marco Borggreve


Alexandre Tharaud is een pianist die zich niet makkelijk in een hokje laat stoppen. Hij trekt aandacht met avontuurlijke programma’s waarin muziek van Bach, Rameau en Couperin kan samengaan met Mozart, Chopin en eigentijdse muziek. Recensenten noemen hem vaker een pionier of poëet dan een klavierleeuw, maar pas op, daar is zijn nieuwste cd met het Tweede Pianoconcert van Rachmaninov (oktober 2016). En eerder maakte hij indruk met cd’s met onder meer Schubert, Chopin, Chabrier en Ravel. Deze laatste componist bleek een gedeelde liefde te zijn tussen de Franse pianist en de Deense componist.
'Abrahamsen bewonderde mijn cd uit 2003 met het complete piano-oeuvre van Maurice Ravel, hij wilde vanuit dat klankideaal iets nieuws componeren. Ik besloot Abrahamsen te ontmoeten, want contact tussen interpreet en componist voor de première van een nieuw werk is erg belangrijk. Toen pas vertelde hij mij dat hij het liefst een concert voor de linkerhand wilde schrijven.’

Linkerhand
Hans Abrahamsen koesterde die wens al decennia lang, zo schrijft de componist in een toelichting op zijn pianoconcert Left, alone. Hij werd geboren met een beperking in zijn rechterhand, waardoor hij alleen met de linkerhand kon pianospelen; als hoofdinstrument koos hij de hoorn, het enige instrument dat met alleen de linkerhand volwaardig kan worden bespeeld. Maar van jongs af aan bleef hij interesse houden voor bestaand pianorepertoire voor de linkerhand.
Daartoe behoort een aantal twintigste-eeuwse werken die werden geschreven in opdracht van de pianist Paul Wittgenstein, die in de Eerste Wereldoorlog zijn rechterarm verloor, maar desondanks een carrière opbouwde als concertpianist met stukken voor de linkerhand. Tijdgenoten als Prokofiev, Korngold en Britten schreven werken voor de eenarmige pianist, maar het beroemdste pianoconcert voor Wittgensteins linkerhand is dat van Ravel. Het wordt minder vaak gespeeld dan Ravels Pianoconcert in G, maar voor Alexandre Tharaud is het een geliefd werk.
De pianist stond daarom ook open voor het idee van Abrahamsen: ‘Ik liet hem zien welke technieken ik met mijn linkerhand kan toepassen, en samen zagen we voldoende mogelijkheden voor een overtuigende solopartij.’ En waar Ravel en Wittgenstein indertijd ruzie kregen omdat Wittgenstein de bedoelingen van Ravel slecht begreep, verliep de samenwerking tussen Abrahamsen en Tharaud goed. ‘Ja, nu ben ik Wittgenstein en Abrahamsen is Ravel, haha! Maar nee, wij zijn goede vrienden geworden.’

Stromende rivier
Maurice Ravel hoorde zijn Pianoconcert voor de linkerhand het liefst spelen door Marguerite Long. Het toeval wil dat Tharauds vroegere pianolerares Carmen Taccon-Devenat een leerling was van Long, en die traditie ook overdroeg. Tharaud: ‘Zij was mijn eerste docent en daarmee ook de belangrijkste. Wat mij voor eeuwig is bijgebleven: zij leerde me te vertellen met de piano, dat was een uniek uitgangspunt. Tegenwoordig vind je nergens meer zo’n docent, de nadruk ligt nu meer op techniek en klank. Voor haar stond de articulatie voorop: iedere noot is een woord.’ Het laatste zegt hij met veel nadruk. ‘En de klank moest vrij zijn, voor haar kwam die uit je binnenste, en bereikte dan via schouders, armen, vingers, toetsen en snaren het publiek. Ze vergeleek het vaak met een stromende rivier. Ze is inmiddels overleden, maar telkens als ik speel is ze weer springlevend.’

Opera in het klein
De wereldpremière van Left, alone vond plaats in januari 2016 in Keulen, met het WDR Sinfonieorchester en dirigent Ilan Volkov. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest verzorgt nu onder leiding van Yannick Nézet-Séguin de Nederlandse première van het werk, volgend op uitvoeringen in Londen met het City of Birmingham Orchestra, en in Kopenhagen met het Deens Nationaal Symfonie Orkest. Tharaud: ‘Met ieder ander orkest, iedere andere dirigent, en ook: iedere andere zaalakoestiek ontstaat weer een andere sfeer en interpretatie. Het is een echt eigentijds stuk geworden, het bevat veel onbekende klanken en effecten. Net als in Ravels pianoconcert wordt er geen gevecht geleverd met het orkest, de pianopartij vervult een gelijkwaardige rol in de compositie, en gaat soms op in het orkest.’
Tussen de instrumentalisten wordt overigens nog een andere piano bespeeld, als een orkestinstrument: ‘Voor violisten is het heel normaal om te soleren naast andere violisten, maar voor mij is die wisselwerking tussen een solopiano voor het orkest en een orkestpiano er middenin een fascinerend nieuw gegeven.’ Het is ook muziek waarin Tharaud zijn vertellersrol goed kwijt kan. De titel Left, alone verwijst niet alleen naar de linkerhand, maar mag volgens Abrahamsen allerlei referenties en associaties oproepen. Tharaud: ‘Zijn stuk is een opera in het klein, met een heleboel vreemde figuren, als een fantasieverhaal voor kinderen over monsters en rare wezens. Het is een droom, ik raak al spelend in een staat of toestand. En dat lukt iedere keer nog beter.’

Lees ook

In onze rubriek Toen blikken wij terug op bijzondere momenten uit de historie van ons orkest. In aanloop naar ons concert Sjostakovitsj met Yannick, waar het werk van Hans Abrahamsen een bijzondere plaats inneemt, blikken wij terug op de Nederlandse première van Let me tell you in 2014 bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest.