Programmatoelichting

Become Desert

do 25 april 2019 • 20.15 uur

dirigent
Kevin John Edusei
koor Nederlands Kamerkoor

Peter-Jan Wagemans
*1952
Love baby, love [2015]
Wereldpremière

Benjamin Britten
1913-1976
Uit Peter Grimes [1944-45]:
Four Sea Interludes, op. 33a en Passacaglia, op. 33b
• Dawn. Tempo lento e tranquillo
• Sunday morning. Allegro spirituoso
• Moonlight. Andante comodo e rubato
• Passacaglia
• Storm. Presto con fuoco

Pauze

John Luther Adams *1953
Become Desert [2017]
Europese première

Einde concert circa 22.00 uur

-----

Sluit je ogen

Een treurig liefdesliedje gezongen door bugel, altfluit en strijkers, opkomend natuurgeweld als voorbode van een grimmige dood, en een onderdompeling in stilte, ruimte en licht. Drie keer sterk theatrale muziek met niet meer dan één gezongen woord: luz.

Zachte harmonische taal
 
Omdat het zo’n mooi liedje is, verklaart Peter-Jan Wagemans de greep in zijn eigen opera Andreas weent voor zijn compositie Love baby, love. In de opera – eigenlijk een soort musical, zegt Wagemans – vormen die noten het slotlied, een ontroerend liefdesliedje. De opera ging in 2012 in première en zal niet snel weer uitgevoerd worden, vreest Wagemans. ‘Maar ik ben een Nederlander, iets moois gooi je toch niet op de bietenberg?’ En zo kwam het tot een bewerking voor symfonieorkest. Het ‘lied voor orkest’, zoals Wagemans zijn bewerking noemt, is tekstloos; de melodie wordt eerst ‘gezongen’ door de bugel, dan de altfluit en later de strijkers. En zo wordt het opeens ‘een heel ander mooi dingetje’.
Wagemans’ klankidioom in dit orkeststuk doet enigszins denken aan Ravel, maar ook aan zijn eerdere opera Legende, ‘dus is het eigenlijk gewoon Wagemans,’ zegt de componist. ‘Met een zachte harmonische taal.’ De titel keek Wagemans af van een uitspraak van Louis Armstrong, de trompettist/zanger die de inhoud van de song What a wonderful world eens samenvatte met de woorden ‘Love baby, love’. 

Onderhuidse spanningen
Ook aan Benjamin Brittens instrumentale Passacaglia en Four Sea Interludes ligt muziektheater ten grondslag: Peter Grimes, Brittens eerste succesvolle opera. De hoofdpersoon is niet de tragische titelheld, de excentrieke visser die, uit de gemeenschap van een vissersdorpje gestoten, op weg is naar zijn onontkoombare ondergang. Nee, de protagonist is de zee.
Geen wonder: Britten woonde zijn volwassen leven in de kustplaats Aldeburgh (Suffolk) en bracht ook zijn jeugd aan de oostkust van Engeland door. Hij herinnerde zich de heftige zeestormen waarbij schepen op de kust sloegen en hele rotspartijen werden aangetast. Met Peter Grimes vroeg hij aandacht voor ‘de eeuwige strijd van vrouwen en mannen die voor hun levensonderhoud afhankelijk zijn van de zee’.
Voor zijn orkestsuite Four Sea Interludes koos Britten vier orkestrale episodes. Het geheel heeft de picturale directheid van een ansichtkaart van Aldeburgh, zo is wel gezegd. Binnen een paar seconden brengt de muziek je naar de Britse oostkust, slaat de zeemist neer op je gezicht en waait een frisse zeebries door je haren. Hoewel ze in de opera in een andere volgorde voorkomen, geven de vier delen van de suite en de tussengeschoven Passacaglia de dreigende sfeer van opkomend natuurgeweld aan zee nauwgezet weer. Met ‘Dawn’ schildert Britten een bedrieglijk rustige zonsopkomst aan de kust: meeuwen cirkelen boven de kabbelende golven. In ‘Sunday Morning’ glinstert de ochtendzon op de golven en terwijl de kerkklokken de dorpsbevolking oproept voor de zondagsdienst, neemt de dreiging toe. 
In ‘Moonlight’ schijnt de maan boven het nachtelijke vissersdorpje, maar van een onbekommerde nachtrust is geen sprake, er is iets op til. 
In Passacaglia, met zijn onontkoombare, geplukte strijkersbaslijn, pakken de donkere wolken dreigend samen. Britten greep vaker naar de passacaglia voor zijn donkerste en meest onheilspellende muziek, en Peter Grimes is zo’n verstikkende opera waar je amper lucht kunt krijgen.
In ‘Storm’ breken de onderhuidse natuurspanningen los. Niet alleen slaat een angstaanjagende wind je om de oren en beuken de golven op de kust, ook de innerlijke stormen in het gemoed van Peter Grimes vinden een uitweg naar buiten. Het zal niet lang duren of de vissende titelheld laat het leven op de zee.

Woestijnlandschap
In de woestijn kijken we niet alleen naar het licht, we zwemmen in licht. ‘Sluit je ogen en luister naar het zingen van het licht.’ Dit citaat van de auteur Octavio Paz inspireerde John Luther Adams tot Become Desert en heel specifiek tot het gebruik van stemmen in zijn compositie. Stemmen die het hele stuk lang niet meer dan één woord zingen: luz, licht. 
Adams schreef Become Desert als slotdeel van een trilogie waarvan Become Ocean, de compositie die het Rotterdams Philharmonisch twee jaar geleden uitvoerde en waarvoor de Amerikaanse componist in 2014 de Pulitzer Prize kreeg, en Become River de eerdere delen zijn. 
Geen waterassociaties in Become Desert, wel licht, wind, vegetatie, vogels. Adams woont afwisselend in New York en de Sonorawoestijn in Mexico en droomde van muziek waarin het bijzondere woestijnlandschap echoot. Net als in de andere delen van het Become-drieluik vormt de fysieke opstelling van de instrumenten een fundamenteel compositorisch aspect. Voor hij aan het componeren sloeg, vroeg Adams zich niet alleen af welke instrumenten hij wilde inzetten, maar ook waar ze geplaatst moesten worden. Het orkest is opgedeeld in vijf afzonderlijke ensembles van verschillende samenstelling die rondom het publiek worden opgesteld, met alleen nog de strijkers, harpen en het slagwerk verspreid op het podium, wat moet zorgen voor een letterlijk surround effect bij het publiek.
De muziek van de woestijn is subtiel, zegt Adams. ‘In een wereld vol ongewenst geluid gebruiken we onze oordopjes om ons af te sluiten en ons terug te trekken in onze eigen geluidsgrotten. In de woestijn worden we uitgedaagd om onze oren opnieuw te openen, om uit onze grotten te komen en naar de nooit eindigende muziek om ons heen te luisteren. Voor oren die gewend zijn aan constante stimulatie kan dit een uitdaging zijn, zelfs ontmoedigend.’
In de woestijn is het moeilijk de verhoudingen niet uit het oog te verliezen. Maar ook uit het oor, zegt Adams. ‘Is dat een motor daar ergens in de verte? Of zijn het de vleugelslagen van een insect vlak bij mijn oog? Hoor ik stemmen van mensen net buiten mijn gezichtsveld? Of is dat het lage gemurmel van verborgen water dat over stenen loopt? Hoor ik het geluid van verre donder? Of is het een windvlaag die mijn oor beroert?’ 
Adams’ Become Desert is ook muziek van de afwezigheid. Zoals Paz zegt: ‘In de woestijn is niemand, zelfs jij niet.’

Joke Dame

-----

Kevin John Edusei

Dirigent
Geboren: Bielefeld, Duitsland
Huidige positie: chef-dirigent Münchner Symphoniker; chef-dirigent Konzert Theater Bern
Studie: Koninklijk Conservatorium Den Haag
Prijzen: prijswinnaar Lucerne Festival's Competition (2007)
Doorbraak: 2008, eerste prijs Dimitris Mitropoulos Concours
Opera: 2010, debuut Sächsische Staatsoper Dresden met Mozarts Die Entführung aus dem Serail; Volksoper Wien, Komische Oper Berlin, Staatsoper Hamburg
Gastdirecties: Deutsche Symphonie-Orchester Berlin, Bamberger Symphoniker, Colorado Symphony Orchestra, Staatskapelle Dresden, Philharmonia Orchestra, Philharmonic Orchestra St.-Petersburg, Tonkünstler-Orchester Wien, Ensemble Modern Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019


Nederlands Kamerkoor

Koor
Opgericht: 1937, door Felix de Nobel
Huidige dirigent: Peter Dijkstra
Koorleden: kerngroep van 13 professionele zangers
Repertoire: (a capella) koormuziek van de vroege Middeleeuwen tot heden
Specialiteit: homogene klank en solistische kwaliteit van de kernzangers 
Samenwerkingen: Koninklijk Concertgebouworkest, Asko Schönberg, Holland Baroque, Nederlands Kamerorkest, Concert Lorrain
Gastdirigenten: Eric Ericson, Nikolaus Harnoncourt, Ton Koopman; eregastdirigent: Paul Van Nevel
Premières: Mauricio Kagel, James MacMillan, John Tavener, Lera Auerbach, Michel van der Aa, Nico Muhly, George Benjamin
Debuut RPhO: 1973

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies