Programmatoelichting

Concertino

vr 15 maart 2019 • 17.00 uur

piano Lahav Shani
viool Quirine Scheffers en Charlotte Potgieter
altviool Roman Spitzer
klarinet Julien Hervé
hoorn Martin van de Merwe
fagot Pieter Nuytten

Leoš Janáček 1854-1928
Concertino [1925]
voor piano, twee violen, altviool, klarinet, hoorn en fagot
• Moderato
• Più mosso
• Con moto
• Allegro

Igor Stravinsky 1882-1971
L’histoire du soldat [1918]
trio voor viool, klarinet en piano
• Marche du soldat
• Le violon du soldat
• Petit concert
• Tango – Valse – Ragtime
• Danse du diable

Einde concert circa 17.45 uur

-----

De duivel en de eeuwige jeugd

Halverwege de roerige jaren twintig van de vorige eeuw genoot Janáček als 70-jarige van de lente. Met de energie van een jonge man componeerde hij zijn Concertino voor piano en ensemble. Stravinsky had minder reden tot vrolijkheid: hij werd in de bloei van zijn leven afgesneden van zijn vaderland en liet in zijn L’histoire du soldat de duivel overwinnen.

Het was een koude novemberavond in 1924 toen Leoš Janáček na een concert tevreden naar huis liep. Pianist Jan Heřman had zijn liedcyclus Dagboek van een verdwenene meer dan voortreffelijk gespeeld. Nog vol van Heřmans pianospel vielen de componist tijdens de wandeling verschillende korte melodietjes in en het idee voor een pianoconcert was geboren. Janáček was in de eerste maanden van 1925 drukker dan ooit. In Praag waren de voorbereidingen voor de uitvoering van zijn opera Het sluwe vosje in volle gang. Een eerste versie van een nieuwe opera had hij net afgerond en nog altijd werden overal concerten gegeven ter ere van zijn zeventigste verjaardag. Toch vond hij tijd om aan zijn pianoconcert te werken. Langs de oevers van de Moldau, in de trein tussen Praag en zijn huis in Brno en vermoedelijk ook in het familiehuis in het bosrijke Moravische dorpje Hukvaldy. De ontluikende natuur was zoals altijd een bron van inspiratie. Op 23 april schreef hij aan zijn geliefde Kamila Stösslová: ‘Ik heb een pianoconcert geschreven: Lente. Er komt een krekel in voor, knutjes, een hert, een wilde beek en, ja, een man!’

Chagrijnig motief
Op 16 februari 1926 ging het nieuwe werk als Concertino in première in Brno. Een week eerder had Janáček een brief geschreven aan pianist Jan Heřman met de ontboezeming dat zijn pianospel de inspiratiebron was voor Concertino en dat de uitgave aan hem werd opgedragen. De première werd een groot succes. Na de volgende uitvoering in Praag stond in de krant te lezen: ‘De eeuwig jonge oude man uit Brno heeft ons afgelopen zaterdag verrast met een werk dat – alweer – een openbaring was.’ Het is niet moeilijk om je bij de vrolijke muziek dieren in het bos voor te stellen. Later verzon Janáček zelf een toelichting. In het eerste deel zou je een gevangen egel kunnen horen die vergeefs terug probeert te kruipen naar zijn hol. ‘Hij is boos, maar worstelt tevergeefs. Hij komt er niet uit, net als de hoorn in het eerste deel. Hij komt niet verder dan dit chagrijnige motief.’ In het tweede deel hoor je de klarinet koddig springen en rondsnuffelen. Janáček schrijft: ‘Spraakzaam was het eekhoorntje, zolang hij in de toppen van boom naar boom sprong. In zijn kooi knorde hij zoals mijn klarinet, draaide een rondje en danste voor het plezier van de kinderen.’ 

Sober werk
Bij Igor Stravinsky was de stemming minder vrolijk toen hij zijn L’histoire du soldat componeerde. De Oktoberrevolutie had in 1917 de deur naar Rusland met een harde klap dichtgeslagen en Stravinsky was nu officieel een banneling in Zwitserland. Inkomsten van uitvoeringen waren door de oorlog nagenoeg opgedroogd. Stravinsky had dringend behoefte aan een sober werk in kleine bezetting, dat met weinig middelen op kleine podia gespeeld kon worden. L’histoire du soldat is in verschillende opzichten een afspiegeling van de situatie waarin hij zich bevond. Rusland was veel in zijn gedachten en tegelijk probeerde hij in te burgeren in een nieuwe maatschappij. In het manuscript schreef hij de tekst van een populair Russisch lied in de kantlijn, de prinses noemde hij ‘Tsarevna’. In de muziek is Rusland niet ver weg, maar tegelijkertijd verwerkt hij een tango, een wals en ragtime. Het verhaal gaat over een soldaat die, op weg naar huis, op zijn viool speelt. De duivel komt hem tegemoet en stelt voor zijn viool te ruilen voor een boek dat de toekomst kan voorspellen. Na enig aarzelen gaat de soldaat akkoord. Als hij in zijn dorp aankomt, blijkt dat niet drie dagen, maar drie jaren voorbijgegaan zijn. Iedereen ziet hem voor een geest aan. In het tweede deel trouwt de soldaat met een prinses, nadat zijn vioolspel haar uit een diepe slaap heeft gewekt. De duivel waarschuwt hem dat hij zijn ziel zal nemen als hij een voet buiten het paleis zet. De soldaat gaat toch op zoek naar zijn moeder en met een triomfmars viert de duivel zijn overwinning. Ook het verhaal weerspiegelde Stravinsky’s situatie: net als de soldaat kon hij niet terugkeren naar zijn eigen wereld en moest hij als banneling leven.

Wervelende dans
De voorstelling ging op 28 september 1918 in première in het theater in Lausanne. Er stonden nog veel meer voorstellingen op stapel, maar de Spaanse griep gooide roet in het eten. De gehoopte inkomsten bleven uit, maar gelukkig had de steenrijke amateurklarinettist Werner Reinhart een stevige donatie gedaan. Voor hem stelde Stravinsky een kleine suite uit het werk samen voor klarinet, viool en piano. Het vijfdelige werk begint met een opgewekte soldatenmars, met echo’s van een trompetsignaal en populaire liedjes. In de volgende scene horen we de soldaat zijn viool uitproberen en steeds virtuozer spelen. Na een sterk ritmisch ‘klein concert’ laat Stravinsky de ontwaakte prinses dansen op de laatste Parijse dansmode. Hij steekt de draak met de dramatisch gepassioneerde uithalen van de tango, parodieert meesterlijk een Weense wals en als een ware ‘entertainer’ knipoogt hij naar Scott Joplins ragtime. Helaas lacht de duivel het laatst met een korte wervelende dans vol duivelse loopjes.

Carine Alders

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies