Programmatoelichting
Shani's Sacre

vr 27 september 2019 • 20.15 uur

dirigent Lahav Shani
trompet Giuliano Sommerhalder

Joseph Haydn 1732-1809
Symfonie nr. 104 in D ‘Londen’ [1795]
• Adagio – Allegro
• Andante
• Menuetto en Trio. Allegro
• Finale. Spiritoso

Joseph Haydn
Concert voor trompet en orkest in Es [1796]
• Allegro
• Andante
• Allegro

Pauze

Igor Stravinsky 1882-1971
Le sacre du printemps. Tableaux de la Russie païenne en deux parties
[1911-13]
Première partie: L’adoration de la terre
• Introduction – Augures printaniers – Danse des adolescents –
Jeu du rapt – Rondes printanières – Jeux des cités rivales – Cortège
du sage – Adoration de la terre – Le sage – Danse de la terre
Seconde partie: Le sacrifice
• Introduction – Cercles mystérieux des adolescents –
Glorification de l’élue – Évocation des ancêtres – Action rituelle
des ancêtres – Danse sacrale

Einde concert circa 22.10 uur

Vorige uitvoering door ons orkest:
Haydn Symfonie nr. 104 ‘Londen’: maart 2008, dirigent Robin Ticciati
Haydn Trompetconcert: oktober 2010, dirigent Robin Ticciati
Stravinsky Le sacre du printemps: september 2017, dirigent Valery Gergiev

Een uur voor aanvang van het concert geeft musicoloog Michel Khalifa een inleiding op het programma, toegang € 5. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis.

-----

Componisten van het verkeerde been

Tussen Haydns laatste symfonie en Stravinsky’s Sacre du printemps verstreek een propvolle eeuw en dat is te horen. Bij modernisering van de muzikale taal bleef het niet; het hele wereldbeeld ging op de schop. Toch hebben beide componisten veel gemeen.


Origineel en grillig

Joseph Haydn componeerde in de loop van zijn carrière voor diverse opdrachtgevers, en altijd sloofde hij zich uit om zo ontwikkeld en esthetisch mogelijk voor de dag te komen. Ruim een eeuw later zocht Igor Stravinsky juist doelgericht de provocatie, met een stuk dat menselijke barbarij bijna tastbaar maakte. De rauwheid van de Sacre maskeert dat Stravinsky dichter bij Haydn stond dan bij de romantische componisten van de negentiende eeuw, al kwam dat pas echt uit de verf in zijn latere neoklassieke werken. Beiden beschouwden zichzelf als ambachtslieden: ze componeerden bij de gratie van technische discipline en niet van zoiets ongrijpbaars als inspiratie. Ze deelden de liefde voor volksmuziek en – misschien nog het meest kenmerkend – ze excelleerden beiden in het doorbreken van verwachtingspatronen. Geen andere componist zet luisteraars zo kundig op het verkeerde been als deze twee. Een voordeel was dat hun omgeving meewerkte: zowel Haydn als Stravinsky profiteerde van een nieuwsgierig publiek dat zich graag liet verrassen. Natuurlijk speelt hun leeftijdsverschil een rol in de manier waarop je nu naar hun muziek luistert. Haydn lijkt minder experimenteel omdat hij bij de ‘Weense klassieken’ wordt ingedeeld, wat nogal belegen en aangeharkt klinkt. Maar het was juist zijn originaliteit en grilligheid die hem geliefd maakte bij moderne componisten – niet alleen Stravinsky maar ook Sergej Prokofjev en, recenter, Theo Loevendie. 

Haydn in Londen
Haydns lange loopbaan als exclusief hofcomponist van Prins Nikolaus Esteházy isoleerde hem van het Weense muziekleven maar stimuleerde zijn inventiviteit. Hij moest de vorst behagen met steeds nieuwe vondsten en kreeg daarvoor een bekwaam orkest waarmee hij vrijelijk kon experimenteren. Het monopolie dat de Prins claimde voorkwam niet dat Haydns muziek ‘uitlekte’ en een zegetocht door Europa maakte, deels via illegale kopieën. Toen de componist na zo’n dertig jaar dienst als vrij man in Wenen belandde kreeg hij prompt de uitnodiging voor een dirigentschap in Londen. De symfonieën die Haydn aldaar componeerde waren voltreffers, mede omdat hij de smaak van het Engelse publiek perfect aanvoelde: men was er dol op pakkende deuntjes en het moest niet te zwaar op de hand worden. In Londen schreef Haydn zijn allerlaatste symfonie. De plechtstatige introductie moet menigeen verbaasd hebben, maar kenners wisten hoe misleidend die ernst kon zijn; in het navolgende Allegro breekt direct de zon door. Het is niet de enige schijnbeweging in dit werk. Het Andante bevat onverwachte harmonische wendingen en heeft een onregelmatige melodische zinsbouw waarover Stravinsky zich enthousiast uitliet. In het Menuet wordt driemaal de melodielijn abrupt onderbroken; de houtblazerstriller die daarop klinkt doet merkwaardig stravinskiaans aan. En de folky Finale maakte Haydns laatste Engelse succes compleet.

Speelvreugde
Ook het Trompetconcert overrompelde het publiek, ditmaal door de keuze voor een ongebruikelijk solo-instrument. Het is een kort en krachtig werk vol Spielfreude (voor solist én orkest) waarin geen noot te veel of te weinig klinkt en waarin melodisch lijnenspel en energieke ritmes elkaar perfect aanvullen. Een verklaarde fan van dit concert was schrijver Kingsley Amis, die het in zijn drinkershandboek On Drink uit 1974 aanbeval als luistertip bij een kater (‘Haydns Trompetconcert zou zelfs een zombie aan het dansen krijgen’). Vóór Haydn had zo’n melodieus trompetstuk niet gecomponeerd kunnen worden. Pas rond 1790 maakte bouwer Anton Weidinger een trompet die – anders dan de bestaande natuurtrompet – chromatische toonladders kon spelen. Dit nieuwe instrument leende zich voor muziek met wisselende toonsoorten. Haydn was op zijn vierenzestigste nog steeds nieuwsgierig en ondernemend genoeg om ermee aan de slag te gaan. Overigens werd Weidingers trompet spoedig vervangen door de nog universelere ventieltrompet die hier wordt gebruikt, en die Haydns noten zuiverder realiseert dan hij ze zelf heeft kunnen horen.

Sensatie
De grootste verrassing uit de muziekgeschiedenis moet (tot nu toe) Stravinsky’s Le sacre du printemps geweest zijn. Zijn originaliteit had hij al bewezen met zijn eerdere balletten De Vuurvogel en Petroesjka, maar dit ‘Voorjaarsoffer’ veroorzaakte een schandaal – iets waar het Parijse publiek, dol op sensatie, niet vies van was. Pas achteraf schreef een Frans journalist een soort toelichting die als waarschuwing had kunnen dienen: ‘Dit is niet de gebruikelijke lente van de dichters, met hun vogelzang, blauwe luchten en zachte groen. Hier prevaleert ruwe groeikracht, de pijn van de hernieuwde sapstroom, de genadeloze celdeling. Het is lente van binnenuit gezien, vol geweld, splitsing en stuiptrekking (…)’. Het achterliggende idee was dan ook verre van romantisch: Stravinsky had in een droom een heidens, primitief-Russisch ritueel voor zich gezien ‘waarin een tot offer gewijde maagd danste tot ze er dood bij neerviel.’ De première sloeg in als een bom en veroorzaakte hooliganachtige taferelen in de zaal – niet alleen door de woeste muziek, maar ook door de hypermoderne choreografie van Vaslav Nijinsky. De dansers maakten hoekige, bewust onelegante bewegingen en waren verpakt in folkloristische kledij; een groter contrast met de tutu’s en de sierlijkheid van, zeg, een Tsjaikovski-ballet was niet denkbaar. Tegelijkertijd was het ook op het podium een chaos, want de dansers konden de voortdurende maatwisselingen en de hoge tempi niet bijbenen en kregen van Nijinsky instructies toegeschreeuwd vanuit de coulissen.

Collage
De Sacre bestaat uit korte, veelal herhaalde motieven – deels ontleend aan bestaande Russische volksliedjes en -dansen – maar die zijn als een abstracte collage aan elkaar en over elkaar heen geplakt. Je hoort geen afgeronde melodieën of regelmatige ritmes, maar een maalstroom van rauwe samenklanken en tegendraadse ritmische accenten. Instrumenten spelen in ongebruikelijke liggingen – de ultrahoge fagot aan het begin, bijvoorbeeld – en een massa slagwerk versterkt het ‘barbaarse’ effect. Ondertussen volstaat één blik op de partituur om te zien hoe geraffineerd en gepolijst het klankbeeld is. Zelfs in de meest woeste tutti-passages blijven de nuances van elke instrumentgroep altijd hoorbaar – een bewijs dat Stravinsky hetzelfde ideaal van symfonische helderheid koesterde als Haydn en Mozart. Maar kijk, aan tegendraadse klanken blijkt een publiek snel te wennen. Al bij de tweede voorstelling van de Sacre klonk nauwelijks nog protest. De derde was afgeladen vol. En bij een concertante uitvoering, een jaar later, werd Stravinsky op handen de zaal uitgedragen.

Michiel Cleij

-----

Lahav Shani

Dirigent
Geboren: Tel Aviv, Israël
Huidige positie: chef-dirigent Rotterdams Philharmonisch Orkest; vaste gastdirigent Wiener Symphoniker; vanaf 2020/21 music director Israel Philharmonic Orchestra
Studie: piano aan de Buchmann-Mehta School of Music Tel Aviv; piano en directie aan de Hochschule für Musik ‘Hanns Eisler’ Berlijn; mentor: Daniel Barenboim
Doorbraak: 2013, na het behalen van de eerste prijs van het Gustav Mahler Dirigentenconcours in Bamberg
Daarna: gastdirecties Berliner Staatskapelle, Berliner Staatsoper, Wiener Philharmoniker, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Staatskapelle Dresden, Tonhalle Orchester Zürich, Rundfunk-Sinfonieorchester Berlin, Philharmonia Orchestra, Philadelphia Orchestra, Pittsburgh Symphony Orchestra, Seoul Philharmonic Orchestra, Koninklijk Concertgebouworkest
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2016
 

Giuliano Sommerhalder

Trompet
Geboren: Zürich, Zwitserland
Studie: Conservatorio ‘Giuseppe Verdi’ in Como bij Pierluigi Salvi; Detmold Hochschule für Musik bij Max Sommerhalder
Prijzen: Tchaikovsky Conservatory Competition in Moscow (1997); European Culture Prizes München (1999) en Berlijn (2002); Concertino Praga (2001); Timofei Dokschitzer Competition Vilnius (2002); Prague Spring Festival Contest (2003) 
Huidige positie: Solotrompettist bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest
Eerdere aanstellingen: eerste trompettist Gewandhausorchester Leipzig; eerste trompettist Koninklijk Concertgebouworkest
Gesoleerd in: Europa, Noord- en Zuid-Amerika, Azië, Zuid-Afrika, Nieuw-Zeeland, Australië
Recent: gesoleerd bij Orchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia
Solodebuut Rotterdams Philharmonisch: 2019

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies