Programmatoelichting

Sibelius Festival: De symfonieën I

vr 17 mei 2019 • 20.15 uur

dirigent Jukka-Pekka Saraste
viool Pekka Kuusisto

Jean Sibelius 1865-1957
Finlandia, op. 26 [1899/1900]

Jean Sibelius
Zes humoresken voor viool en orkest, op. 87 en 89 [1916-17]
• Commodo
• Allegro assai
• Alla gavotta
• Andantino
• Commodo
• Allegro

Pauze

Jean Sibelius
Symfonie nr. 1 in e, op. 39 [1899]
• Andante, ma non troppo - Allegro energico
• Andante (ma non troppo lento)
• Scherzo. Allegro
• Finale. Andante - Allegro molto - Andante assai

Einde concert circa 22.05 uur

Een uur voor aanvang van het concert geeft Remko de Jager een inleiding op het programma, toegang € 5. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis. 

-----

Quasi una Fantasia

Jean Sibelius was de componist die Finland een eigen geluid gaf, toen deze natie zich aan het begin van de vorige eeuw ontworstelde aan de greep van Rusland. Sibelius schreef een aantal indrukwekkende symfonische gedichten, waaronder het veelzeggende Finlandia.

Tableaux vivants
Jean Sibelius als boegbeeld van een sterk oplevend Fins nationalisme. Geen duidelijker voorbeeld dan Finlandia, zijn bekendste compositie. 

We schrijven 4 november 1899. Onder de bevolking van Finland, sinds 1809 deel uitmakend van het Russische imperium, klinkt de roep om onafhankelijkheid steeds luider, met toenemende repressie als gevolg. Ervan overtuigd dat de persvrijheid in het geding was willen de belangrijkste dagbladen een vuist maken door een demonstratief publieksevenement in het Zweeds Theater in Helsinki te organiseren. Uitgangspunt is weliswaar door kaartverkoop en donaties de kas van het pensioenfonds voor journalisten te spekken, maar de opvoering van een voor deze gelegenheid vervaardigd theaterstuk krijgt een politiek karakter. Het gaat hier om een aantal tableaux vivants met muziek en gedeclameerde teksten die belangrijke momenten in de geschiedenis van Finland aanschouwelijk maken. Voor de muziek heeft men zich verzekerd van de medewerking van Jean Sibelius, een componist met zoals bekend sterk nationalistische denkbeelden. Hij schreef een aantal sterk contrasterende, min of meer zelfstandige stukken met een tijdsduur van circa drie tot zeven minuten per scène waarvan het laatste, ‘Finland ontwaakt’ getiteld, zijn uitwerking niet mist. In 1918, wanneer zijn land daadwerkelijk zelfstandig is geworden, luistert al bijna niemand meer naar Sibelius’ gelegenheidsmuziek, met uitzondering van het laatste stuk dat de titel Finlandia heeft gekregen. In een enigszins aangepaste vorm begint het aan een internationale triomftocht. Het zal de Finnen dierbaar blijven.

Alla gavotta
Met de term ‘humoreske’ wordt, vrij naar Van Dale, een verhaaltje of korte compositie met een luchtig karakter aangeduid. Er zijn uitzonderingen, zoals Schumanns Humoreske voor piano (kort noch luchtig), maar in het algemeen klopt die omschrijving wel. Zelfs in het geval van Sibelius’ opus 87 en 89. De Finse componist overwoog aanvankelijk als titel Lyrische dansen te gebruiken voor de zes stukken voor viool en orkest, die altijd in de schaduw van zijn machtige Vioolconcert zijn gebleven. Dit laatste wellicht doordat in de meer introverte Zes humoresken geen plaats is voor bravoure en spektakel.

Hoewel zijn schoonzoon Jussi Jalas heeft verklaard dat ze als suite waren bedoeld en hoewel alle zes de stukken kort na elkaar zijn ontstaan besloot Sibelius om onbekende redenen toch ze over twee opusnummers te verdelen. Af en toe steken exotische elementen de kop op. Zo herkent de eminente Britse Sibeliuskenner Andrew Barnett in het openingsstuk een mazurka. Sibelius zelf zette boven het derde ‘alla gavotta’. Daarbij treft het ontwapenende, sierlijke karakter van de muziek, verrassend tegen de achtergrond van het in politiek opzicht zo turbulente jaar 1917, vol oorlogsgeweld en tragiek. Sibelius toonde zich daarvoor in het algemeen zeker niet ongevoelig. Toch won zijn niet aflatende liefde voor de viool, het instrument waarmee hij ooit dacht als virtuoos de wereld te kunnen veroveren, het kennelijk van de onrust om hem heen.

Allegro energico
Sibelius was 27 toen hij het Finse concertpubliek overrompelde met zijn kolossale symfonisch gedicht – men spreekt ook wel over symfonie – Kullervo. De ruwe schoonheid van die partituur, beïnvloed door traditionele volksmuziek, wekte de indruk dat een nieuwe Moesorgski was opgestaan. Enkele jaren later achtte hij de tijd rijp voor een ‘echte’ symfonie – hij gaf die nummer één – in een vierdelige vorm overeenkomstig de grote Europese traditie. 

In zijn streven zijn muziek meer eenheid en een meer universele geldigheid te geven had hij iets van zijn nationale stijl opgeofferd. Er kwam wel wat voor terug, voldoende voor zijn verdere ontwikkeling als hoogst individueel symfonicus. Vooralsnog vormde de muziek van de oosterburen voor hem een inspiratiebron. Al leefde in brede kring in Finland verzet tegen het Russische regime, dat deed nauwelijks afbreuk aan de eeuwenlange culturele band tussen beide landen. Dat gold voor de architectuur, de literatuur, de beeldende kunst en ook voor de muziek. Zo heeft Sibelius zich herhaaldelijk vol bewondering uitgelaten over Tsjaikovski. ‘Veel van wat ik bij hem zie herken ik in mezelf,’ schreef Sibelius aan zijn vrouw Aino na een uitvoering van Tsjaikovski’s Zesde symfonie, de ‘Pathétique’. 

Herhaaldelijk is erop gewezen dat Tsjaikovski’s invloed op de Finse componist vooral in diens Eerste symfonie naar voren komt. ‘Ik ben een slaaf van mijn thema’s en onderwerp me aan hun eisen,’ is een bekende uitspraak van Sibelius. In deze symfonie speelt een als motto gebruikt thema een belangrijke rol. Het wordt meteen, in het Andante, ma non troppo, geïntroduceerd in de vorm van een klarinetmelodie waaruit zich motieven zullen losmaken die ook in andere delen een belangrijke rol gaan spelen. Op organische wijze komt het Allegro energico, met zijn strijdlustige ritmen en retorische overtuigingskracht, daaruit voort. In het tweede deel groeit een zich aanvankelijk schoorvoetend voortbewegend thema via allerlei omwegen uit tot een zelfbewust statement, dramatisch van karakter. 

Het Scherzo, met een prominent aandeel van de pauken, begint juist heel robuust op de manier van Bruckner, maar krijgt al gauw iets vluchtigs en grilligs, waarbij een bezonken trio een contrast teweegbrengt. In het Andante waarmee het laatste deel begint herkennen we de muziek van de klarinet van het eerste deel, maar nu overgenomen door andere instrumenten. ‘Quasi una Fantasia’ noteerde Sibelius boven het slotdeel, dat op een heel vrije manier is geconcipieerd en in zijn dramatiek, heftigheid en gepassioneerdheid een hoge vlucht neemt.

Aad van der Ven

-----

Jukka-Pekka Saraste

Dirigent
Geboren: Heinola, Finland
Huidige positie: chef-dirigent WDR Sinfonieorchester Köln; oprichter en artistiek adviseur symfonieorkest van Lahti; artistiek directeur Tammisaari Festival; eredirigent Philharmonisch Orkest Oslo
Studie: Sibelius Academy Helsinki, orkestdirectie bij Jorma Panula
Prijzen: Pro Finlandia Prize, Sibelius Medaille, Finse Staatsprijs voor muziek Gastdirecties: London Philharmonic Orchestra, Philharmonia Orchestra, Orchestre de Paris, Gewandhausorchester Leipzig, Koninklijk Concertgebouworkest, NHK Symphony Orchestra, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Münchner Philharmoniker, Wiener Symphoniker, Staatskapelle Dresden, Cleveland Orchestra, symfonieorkesten van Boston, Chicago, San Francisco, Los Angeles Philharmonic Orchestra, New York Philharmonic Orchestra
Debuut Rotterdam: 1990


Pekka Kuusisto

Viool
Geboren: Eespo, Finland
Studie: Sibelius Academy in Helsinki bij Tuomas Haapanen; Indiana University School of Music bij Miriam Fried en Paul Biss
Prijzen: Internationaal Jean Sibelius Vioolconcours (1995)
Gesoleerd bij: Orchestre de Paris, Los Angeles Philharmonic, Koninklijk Concertgebouworkest
Vaste samenwerking: artistic partner The Saint Paul Chamber Orchestra (Minnesota), artistiek leider ACO Collective (Australië); Deutsche Kammerphilharmonie Bremen, Mahler Chamber Orchestra
Kamermuziekpartners: mezzosopraan Anne Sofie von Otter, cellist Nicolas Altstaedt, pianist Olli Mustonen, ‘electronic musician’ Brian Crabtree, jazztrompettist Arve Henriksen, folkzanger Sam Amidon
Festival: tot 2018 artistiek directeur OUR Festival Helsinki 
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies