Programmatoelichting

Sibelius Festival: De symfonieën II

zo 19 mei 2019 • 14.15 uur

dirigent Jukka-Pekka Saraste
sopraan Helena Juntunen

Jean Sibelius 1865-1957
Symfonie nr. 3 in C, op. 52 [1906-07]
• Allegro moderato
• Andantino con moto, quasi allegretto
• Moderato – Allegro ma non tanto

Jean Sibelius
Luonnotar voor sopraan en orkest, op. 70 [1913]

Pauze

Jean Sibelius
Uit vijf liederen op. 38 [1903-04]
1. Höstkväll

Jean Sibelius
Symfonie nr. 4 in a, op. 63 [1911]
• Tempo molto moderato, quasi adagio
• Allegro molto vivace
• Il tempo largo
• Allegro

Einde concert circa 16.10 uur

Een uur voor aanvang van het concert geeft Remko de Jager een inleiding op het programma, toegang € 5. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis.

-----


Afscheid van het romantisch pathos

Hij kon ook luchtige pianowerkjes en vriendelijke liederen componeren. Maar de naam Jean Sibelius roept toch vooral gedachten op aan muziek die een mysterieuze diepte bezit en wordt voortgedreven door golvende melodieën en markante ritmen. Dit is de componist zoals hij in dit programma naar voren komt.

Op erkenning heeft hij niet lang hoeven wachten. Als geen andere kunstenaar in Finland gaf hij het groeiende nationale zelfbewustzijn een stem. Een première van een compositie van zijn hand was dan ook een gebeurtenis waarnaar werd uitgekeken en waarover later in brede kring gediscussieerd werd. Dat gold al meteen voor zijn vaak robuuste, gloedvolle vroege werken (onder meer de Eerste en Tweede symfonie, FinlandiaKullervo). Maar ook nadat hij een andere weg was ingeslagen lieten zijn bewonderaars hem niet in de steek, al groeide hun verbazing naarmate zijn stijl individueler werd en zich verder verwijderde van 19de-eeuwse tradities.

Koortsachtige productiviteit
Van die ontwikkeling zijn de Derde (1907) en de Vierde symfonie (1911) elk op hun eigen manier duidelijke voorbeelden. Meer dan voorheen is hier sprake van verinnerlijking en versobering. Verdwenen is in de Derde plotseling het pathos van de vroegere werken met hun opeenstapeling van spannende climaxen en jubelende melodieën, al pakt de Finse meester in het laatste deel nog even flink uit. 

Sibelius schreef deze symfonie, waarin de nadruk op strijkers en houtblazers ligt, in een periode die volgde op zijn beslissing het drukke Helsinki te ontvluchten. Met zijn vrouw Aino ging hij in de bossen nabij het stadje Järvenpaä wonen. Er volgden jaren van koortsachtige productiviteit waarin onder meer symfonische gedichten, toneelmuziek, een strijkkwartet en een aantal liederen ontstonden.

De Derde symfonie bestaat uit drie delen met als bijzonderheid de afwezigheid van een werkelijk langzaam deel, al vormt het Andantino wel een rustpunt tussen de drukte en de energie van het eerste deel en de finale. Ongewoon is verder dat het laatste deel de karakteristieke eigenschappen van zowel een scherzo als een traditionele finale bezit.

Raadselachtig 
De versobering van zijn muzikale taal zette zich voort in de Vierde symfonie. De componist heeft hier weinig gedaan om het de luisteraar naar de zin te maken. De muziekcriticus Heiki Klemetti, zelf ook componist, schreef: ‘Alles is onwerkelijk. Vreemde, ijle figuren die voorbijtrekken spreken een taal waarvan we de betekenis niet kunnen vatten’. Bekend is dat Sibelius weinig op had met de overdaad – in zijn ogen – bij laatromantische componisten als Mahler en Richard Strauss. Ook was de woekering van dissonanten en de voortschrijdende complexiteit in de muziek van zijn tijd een doorn in zijn oog. Dat de Vierde symfonie wel als zijn meest radicale orkestwerk wordt beschouwd houdt verband met de strenge organisatie van thema’s en motieven en hun onderlinge samenhang. Als in een desolaat landschap oprijzende, plechtige koraalmelodieën wekken de indruk dat Anton Bruckner hem niet onverschillig liet. De vaak abrupte zinswendingen en de obscure tonaliteit in combinatie met een voorkeur voor hele toonsafstanden dragen bij aan het raadselachtige karakter van juist deze symfonie van Sibelius.

Kosmische muziek
Net als zijn Vierde symfonie behoort Luonnotar (1913) tot Sibelius’ ‘duistere periode’. De componist moet hebben gemeend dat de aanduiding ‘symfonisch gedicht voor sopraan en orkest’ ten eerste het evenwaardige aandeel van stem en instrumenten weergeeft en daarnaast het beschrijvende karakter van het werk. Luonnotar is een van de talrijke werken van Finse componisten en andere kunstenaars die gebaseerd zijn op de Kalevala, het uit de cultuur van dat land niet weg te denken nationale epos. Hier gaat het om een van de mythen die de schepping van de wereld verklaren. Luonnotar is de naam van de heerseres van de ruimte. Gekweld door eenzaamheid daalt zij af en zwemt zij doelloos rond in het eindeloze water, dat – het is nog voor de schepping van de aarde – niet door land wordt onderbroken. Er strijkt een meeuw neer die een plaats zoekt om een nest te bouwen. Luonnotar staat toe dat de vogel dat in de holte van haar knie doet. Het ei dat in het nest komt te liggen wordt zo warm dat zij het moet laten vallen. De brokstukken vormen de continenten waardoor de schepping van de aarde een feit is. Sibelius schreef mysterieuze, ‘kosmische’ muziek, die behoedzaam geïnstrumenteerd is en een bijzonder klankcoloriet bezit. De eminente Sibeliuskenner Erik Tawaststjerna hoorde er iets ‘sjamanisch’ in. Van een thematische ontwikkeling zoals in de ‘normale’ symfonische gedichten van Sibelius is hier geen sprake, wel van een langdurig proces van zowel uitbreiding als inkrimping van melodische formules, aanvankelijk in stijgende lijnen, later in klagende, dicht bij elkaar liggende intervallen. 

Negen jaar voordat Luonnotar in première ging componeerde Sibelius een ‘voorstudie’, die hij de titel Höstkväll (Herfstavond) gaf. Het op een gedicht van Viktor Rydberg gebaseerde lied belicht de cyclische vergankelijkheid van de natuur. Zoals in een groot aantal van zijn liederen beweegt de zangstem zich vrij, op de wijze van een recitatief, boven een sobere begeleiding, die bijdraagt aan de overwegend desolate sfeer. De oorspronkelijke pianobegeleiding maakt een schetsmatige indruk, zodat het niet verwonderlijk is dat de componist na enige tijd besloot deze te orkestreren. Sibelius componeerde Höstkväll, net als het latere Luonnotar, voor de beroemde Finse sopraan Aino Ackté, die veel heeft betekend voor de ontwikkeling van de opera in haar land.

Aad van der Ven

-----


Jukka-Pekka Saraste

Dirigent
Geboren: Heinola, Finland
Huidige positie: chef-dirigent WDR Sinfonieorchester Köln; oprichter en artistiek adviseur symfonieorkest van Lahti; artistiek directeur Tammisaari Festival; eredirigent Philharmonisch Orkest Oslo
Studie: Sibelius Academy Helsinki, orkestdirectie bij Jorma Panula
Prijzen: Pro Finlandia Prize, Sibelius Medaille, Finse Staatsprijs voor muziek
Gastdirecties: London Philharmonic Orchestra, Philharmonia Orchestra, Orchestre de Paris, Gewandhausorchester Leipzig, Koninklijk Concertgebouworkest, NHK Symphony Orchestra, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Münchner Philharmoniker, Wiener Symphoniker, Staatskapelle Dresden, Cleveland Orchestra, symfonieorkesten van Boston, Chicago, San Francisco, Los Angeles Philharmonic Orchestra, New York Philharmonic Orchestra 
Debuut Rotterdam: 1990


Helena Juntunen

Sopraan
Geboren: Kiiminki, Finland
Studie: Oulu Conservatorium bij Airi Tokola; Sibelius Academy bij Anita Välkki
Prijzen: Lappeenranta Singing Competition (2002), Karita Mattila prize (2006)
Doorbraak: 2002, als Marguerite in Gounods Faust tijdens het Savonlinna Opera Festival
Daarna: Finse Nationale Opera, Opéra National de Lyon, De Munt Brussel, Theater an der Wien, Staatsoper Dresden, Vlaamse Opera, Opéra National du Rhin, Festival d’Aix en Provence, Wiener Festwochen 
Gesoleerd bij: Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Berliner Philharmoniker, BBC Symphony Orchestra, BBC Scottish symphony orchestra, Antwerp Symphony Orchestra, Radio Filharmonisch Orkest
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies