Programmatoelichting

Sibelius Festival: Finse volksmuziek

vr 17 mei 2019 • 17.00 uur
presentator Jukka-Pekka Saraste
zang Ilona Korhonen
kantele Pauliina Syrjälä
viool Pekka Kuusisto
piano Heini Kärkkäinen

Jean Sibelius 1865-1957
Cinq danses champêtres voor viool en piano, op. 106 [1924]
• Largamente assai
• Alla polacca
• Tempo moderato
• Tempo di minuetto
• Poco moderato

Jean Sibelius
Sonatine voor viool en piano, op. 80 [1915]

Traditioneel
Finse volksmuziek

Einde concert circa 18.00 uur

-----

Op zoek naar de bron

Met een notitieboek onder de arm stapte in 1892 een jongeman met een ernstige blik en een rijzig postuur door de bossen van Fins Karelië. De universiteit van Helsinki had Jean Sibelius een stipendium gegeven om de plaatselijke volksmuziek te bestuderen, speciaal de daar nog steeds gezongen eeuwenoude runenmelodieën.

Dit deel van Karelië (niet te verwarren met de gelijknamige, aangrenzende streek in Noord-West Rusland) geldt als de bakermat van de Finse cultuur - men spreekt nog steeds over ‘Karelianisme’ – dankzij een daar in 1835 gepubliceerde, veelomvattende verzameling van oude mythen en liederen. Dit nationale epos, de Kalevala, vormt een onuitputtelijke bron van inspiratie voor schrijvers, beeldend kunstenaars, componisten en vele anderen. In Finland is men van jongs af vertrouwd met namen als Lemminkäinen, Kullervo en Tapiola. Zij behoren mythische personages toe, al dan niet met een bovenaardse of heroïsche status, die ook bij Sibelius geregeld terugkeren.

Tokkelinstrument
Tot de personen met wie Sibelius tijdens zijn expeditie in contact kwam behoorde Larin Paraske, een dame op leeftijd die bekend stond door de manier waarop zij de van generatie op generatie doorgegeven, half gesproken, half gezongen melodieën ten gehore bracht. Zij deed dit, zoals alle vertolkers van dit repertoire, met begeleiding van het onontbeerlijke, aan de citer verwante tokkelinstrument dat kantele heet.

Sibelius’ groeiende belangstelling voor dit alles droeg in belangrijke mate bij aan het ontstaan van Kullervo, een compositie waarmee hij in één klap uitgroeide tot een componist van nationale en later internationale betekenis. Op 28 april 1892 dirigeerde hij zelf in Helsinki de eerste uitvoering van het omvangrijke vijfdelige werk voor symfonieorkest, mannenkoor en twee vocale solisten. Na een groot aantal beknopte, minder ambitieuze composities van zijn hand veroorzaakte deze partituur een waterscheiding in het Finse muziekleven. De ongekende allure, de monumentaliteit, de oorspronkelijkheid en vooral ook de ruigheid en directheid van muziek en tekst van Kullervo devalueerden pogingen van anderen om een nationaal geluid te laten horen plotseling tot naïef en onbetekenend.

Hoewel het Fins niet zijn moedertaal was – hij werd geboren in het Zweedssprekende westelijk deel van zijn land – slaagde hij er na enige tijd in door te dringen in de duistere Kalevala-mythen. Was hij meer daarin geïnteresseerd dan in de traditionele volksmuziek? Een feit is dat hij na Kullervo niets meer heeft gecomponeerd dat op een zo authentieke, ongepolijste manier de cultuur van zijn vaderland manifesteert. Een ‘echte’ symfonie schrijven en daarmee de Centraal- Europese traditie betreden, dat werd zijn volgende ambitie. Die symfonie kwam er enkele jaren later, gevolgd door, in de loop van 24 jaar, zes andere. Tot een werkelijke eenheid van volksmuziek en kunstmuziek is het nooit meer gekomen. 

Meanderende pianopartij
Zijn eerste stappen in het muziekleven had Jean Sibelius gezet als violist met het voornemen op die manier furore te maken. Hij deed ook ooit auditie – zonder succes overigens – voor de Wiener Philharmoniker. Toch is het opvallend dat uit de werken die hij voor zijn favoriete instrument heeft geschreven niet of nauwelijks een hang naar glans en virtuositeit spreekt, uiteraard met uitzondering van zijn enige, zeer briljante Vioolconcert dat bij elk concours tot de favorieten behoort. Ze vragen wel om een subtiele, liefdevolle aanpak, die talrijke korte stukken die Sibelius geregeld naar zijn uitgevers stuurde (hij zat ondanks zijn riante inkomsten voortdurend in geldnood). Tussen de talrijke salonachtige werkjes bevinden zich ook meer substantiële composities zoals de Sonatine voor viool en piano uit 1915. Sibelius had zich voorgenomen een ‘Sonate’ te schrijven, zoals blijkt uit zijn correspondentie. Maar toen het amper een kwartier durende werk eenmaal op papier stond meende hij dat het opschrift ‘Sonatine’ meer in overeenstemming was met de omvang en het karakter van de muziek. Hoe dan ook, aan bijzondere invallen is hier geen gebrek. Het ernstige begin lijkt geschreven te zijn door een familielid van Brahms, maar al spoedig komt een stoere ‘Beethoven’ tevoorschijn. Wat niet wil zeggen dat de ‘echte’ Sibelius afwezig is. Het type motoriek is onmiskenbaar zijn stijl. Het tweede deel is een voortdurend wisselspel tussen twee instrumenten die fragmenten letterlijk van elkaar overnemen. Onder de fraaie melodieën van de viool beweegt zich een rustig meanderende pianopartij. Net als het openingsdeel begint de finale ernstig om spoedig onbezorgd huppelend verder te gaan, hierbij diverse toonsoorten doorkruisend. Een pretentieloos slot van een verrassende compositie.

Huppelende thema’s
Nog meer dan deze Sonatine verdienen de Cinq danses champêtres uit 1924 de typering ‘neo-klassiek’. Wat Sibelius met het ‘landelijke’ karakter waarop de titel zinspeelt bedoelt is niet geheel duidelijk. In elk geval hebben we hier te maken met een grillig muzikaal boeketje waarin we onder meer een onvervalste polonaise en het meest vervreemdende menuet aller tijden aantreffen. Ooit een menuet gehoord dat als een soort Spaanse dans begint? De manier waarop de muziek vervolgens pendelt tussen majeur en mineur is ook hoogst curieus. Het slotdeel bevat, na een ernstig begin, tal van huppelende thema’s op de manier van Stravinsky’s Pulcinella. Neobarok eigenlijk. Wie had, in een van zijn laatste composities, zoiets van de statige Sibelius verwacht.

Aad van der Ven

-----


Jukka-Pekka Saraste

Presentator
Geboren: Heinola, Finland
Huidige positie: chef-dirigent WDR Sinfonieorchester Köln; oprichter en artistiek adviseur symfonieorkest van Lahti; artistiek directeur Tammisaari Festival; eredirigent Philharmonisch Orkest Oslo
Studie: Sibelius Academy Helsinki, orkestdirectie bij Jorma Panula
Prijzen: Pro Finlandia Prize, Sibelius Medaille, Finse Staatsprijs voor muziek 
Gastdirecties: London Philharmonic Orchestra, Philharmonia Orchestra, Orchestre de Paris, Gewandhausorchester Leipzig, Koninklijk Concertgebouworkest, NHK Symphony Orchestra, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Münchner Philharmoniker, Wiener Symphoniker, Staatskapelle Dresden, Cleveland Orchestra, symfonieorkesten van Boston, Chicago, San Francisco, Los Angeles Philharmonic Orchestra, New York Philharmonic Orchestra


Pekka Kuusisto

Viool
Geboren: Eespo, Finland
Studie: Sibelius Academy in Helsinki bij Tuomas Haapanen; Indiana University School of Music bij Miriam Fried en Paul Biss
Prijzen: Internationaal Jean Sibelius Vioolconcours (1995)
Gesoleerd bij: Orchestre de Paris, Los Angeles Philharmonic, Koninklijk Concertgebouworkest
Vaste samenwerking: artistic partner The Saint Paul Chamber Orchestra (Minnesota), artistiek leider ACO Collective (Australië); Deutsche Kammerphilharmonie Bremen, Mahler Chamber Orchestra
Kamermuziekpartners: mezzosopraan Anne Sofie von Otter, cellist Nicolas Altstaedt, pianist Olli Mustonen, ‘electronic musician’ Brian Crabtree, jazztrompettist Arve Henriksen, folkzanger Sam Amidon 
Festival: tot 2018 artistiek directeur OUR Festival Helsinki


Ilona Korhonen

Zang
Geboren: Vantaa, Finland
Studie: Sibelius Academy, afdeling schoolmuziek
Prijzen: Larin Paraske Award, The Kalevala Women’s Association (2012)
Specialisatie: Finse runenzang, combinatie van zang, poëzie en verhalen
Docentschap: Sibelius Academy Department of Folk Music 


Pauliina Syrjälä 

Kantele
Geboren: Kiuruvesi, Finland
Studie: Sassius Academy Folk Music Department
Specialisatie: bespelen van diverse soorten kantele, variërend van 5-snarige tot 41-snarige kantele
Composities: experimentele muziek voor kantele
Docentschap: Sibelius Academy Department of Folk Music


Heini Kärkkäinen

Piano
Geboren: Kitee, Finland
Studie: Sibelius Academy bij Liisa Pohjola, Ralf Gothóni, Jacques Rouvier
Prijzen: Ilmari Hannikainen Piano Competition (1984) Maj Lind Piano Competition (1986, tweede prijs); Young Artist of the Espoo International Piano Festival (1993)
Gesoleerd bij: Finnish Radio Orchestra, Helsinki Philharmonic, Avanti Chamber Orchestra, Tapiola Sinfonietta, Tampere Philharmonic, Orquesta Ciudad de Granada, Orchestra della Svizzera Italiano, Ostrobothnian Chamber Orchestra
Festival: artistiek directeur Tampere Chamber Music
Docentschap: Tampere University of Applied Sciences

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies