Programmatoelichting
Nieuwjaar met Beethoven

Printversie programmatoelichting (pdf)

do 9 januari 2020 20.15 uur
zo 12 januari 2020 14.15 uur

dirigent Jan Willem de Vriend
piano Kirill Gerstein

Wolfgang Amadeus Mozart 1756-1791
Ouverture Die Entführung aus dem Serail, KV 384 [1782]

Ludwig van Beethoven 1770-1827
Concert voor piano en orkest nr. 2 in Bes, op 19 [1787-89; revisie 1798
en 1801]
• Allegro con brio
• Adagio
• Rondo. Molto allegro

Pauze

Joseph Haydn 1732-1809
Symfonie nr.100 in G ‘Militaire’ [1793-94]
• Adagio – Allegro
• Allegretto
• Minuet – Trio. Moderato
• Finale. Presto

Ludwig van Beethoven
Wellingtons Sieg oder die Schlacht bei Vittoria op. 91 [1813]
Erster Abteilung: Schlacht
• Marcia. Rule Britania
• Marcia. Marlborough
• Schlacht. Allegro
• Sturm-Marsch. Allegro assai
Zweiter Abteilung: Sieges-Sinfonie
• Intrada. Allegro ma non troppo

Einde concert circa 22.25 uur (donderdag)/16.25 uur (zondag)

Vorige uitvoering door ons orkest:
Mozart Ouverture Die Entführung aus dem Serail: mrt 2011, dirigent Richard Egarr
Beethoven Tweede pianoconcert: jan 2014, piano Kristian Bezuidenhout, dirigent Tomáš Netopil
Haydn Symfonie nr. 100 ‘Militaire’: apr 2007, dirigent Hans Leenders
Beethoven Wellingtons Sieg: eerste uitvoering

Een uur voor aanvang van het concert geeft Marien van Staalen een inleiding op het programma, toegang € 5. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis.

-----

Turkse glitter

Het achttiende-eeuwse Wenen was een inspirerende werkomgeving. Hier floreerden Haydn, Mozart en de jonge Beethoven - de heilige drie-eenheid van de Klassieke Periode. Oostenrijks vaak heftige relatie met andere landen verrijkte hun palet met buitenlandse kleureffecten. Van Turkse legermuziek, bijvoorbeeld.

Djing-boem
De Turkse aanval op Wenen, in 1683, had een bijzonder neveneffect: Oostenrijk won, maar kon uiteindelijk geen weerstand bieden tegen de Turkse legermuziek. Tijdens de vredesonderhandelingen presenteerden de Turken een kleurrijke militaire kapel als charmeoffensief. De exotische instrumenten - grote trom, rinkelbellen en ander metalen slagwerk – maakten in Wenen zoveel indruk dat ze prompt navolging kregen, eerst in het Oostenrijkse leger, daarna in de symfonieorkesten. Dat resulteerde in muziek met een aanmerkelijk hoger djingboem- gehalte dan voorheen. Met toegevoegde trom, bekkens en triangel kon naar believen een Turkse sfeer gecreëerd worden; vaak werd ook nog een piccolo ingezet om het schelle geluid van de zurna (een schalmei) te imiteren.
Mozart maakte er dankbaar gebruik van in zijn komische opera Die Entführung aus dem Serail. Het in Turkije gesitueerde libretto was hem min of meer opgedrongen, maar het verschafte Mozart de kans om als vijfentwintigjarige nieuwkomer in Wenen een voet achter de deur van het Weense operabedrijf te krijgen. En de motivatie achter de opdracht – het schrijven van een Duitstalig Singspiel als tegenwicht voor al die Italiaanse opera’s – sprak hem aan.
Toch was hij zelfbewust genoeg om het libretto naar zijn hand te zetten. Aan zijn vader schreef hij: ‘Waarom zijn Italiaanse opera’s zo succesvol, ondanks hun miserabele libretto’s? Omdat ze de muziek boven alles stellen! Ik vind dat de tekst een nederige dienaar van de muziek moet zijn.’ Die Entführung bevat dan ook niet alleen een aantal van Mozarts indrukwekkendste aria’s, maar ook een van de meest pakkende ouvertures – met passende ‘Turkse’ bombast.

Een vroege Beethoven
Nu de Turken geen bedreiging meer vormden werden ze als aaibaar beschouwd. De ‘Turkomanie’ die in muziek, schilderkunst en diverse ambachten opbloeide was geen kortstondige modegril. Ludwig van Beethoven bediende zich zelfs in zijn late periode (na 1813) nog van wat hij zelf de ‘Turkse stijl’ noemde. Opmerkelijk genoeg deed hij dat niet toen hij zich nog spiegelde aan Mozart en Haydn, beiden verzot op Turkse kleuringen.
Het pianoconcert dat als nummer 2 werd uitgegeven (maar vóór het Eerste pianoconcert geschreven werd) is een onexotisch, maar aanstekelijk werk. Hoewel hij zich nog niet als vernieuwer manifesteerde had Beethoven al een carrièrepiek bereikt als pianist, vermaard om zijn originele voordracht en virtuoze improvisaties. Op zijn tweeëntwintigste had hij zijn geboortestad Bonn verruild voor Wenen, waar hij de sympathie won van aartshertog Maximiliaan Frans – een verlicht heerser die aanzienlijk investeerde in kunsten en onderwijs. Financieel ondersteund en geliefd in de Weense salons kon Beethoven als twintiger een relatief zorgeloos leven leiden.
Dat is te horen in dit sterk naar Mozart gemodelleerde werk; diens late pianoconcerten, met hun monumentale begindelen en rijkdom aan thema’s, hadden een nieuwe norm gesteld. ‘Het is zeker niet mijn beste compositie’, liet hij zijn uitgever weten. Maar als pianistisch showstuk miste het zijn effect niet op het Weense publiek. En atypische muziek is het niet, want je kunt er een aantal voorbodes van de volwassen Beethoven-stijl in horen. Zo heeft het eerste deel een ongewone hang naar dramatiek; van Mozart was men zulke scherpe contrasten en abrupte wendingen niet gewend. En in het afsluitende Rondo heeft het terugkerende thema Beethovens karakteristieke koppigheid.

Haydns slagveld
De grootouders van Joseph Haydn waren bijna onder Turkse handen gesneuveld; tijdens de invasie van 1683 werd hun dorp totaal verwoest. Het weerhield de componist er niet van om – jaren later – uitbundig Turks slagwerk te gebruiken in zijn Honderdste symfonie.
Dat Haydn gevoelig was voor couleur locale had hij al vaak gedemonstreerd. In zijn decennialange aanstelling als hofcomponist van Prins Esterházy verlevendigde hij zijn symfonieën vaak met ‘vulgaire’ volksdansjes, wetende dat hij zijn broodheer daarmee niet ernstig choqueerde. Hij voelde zich thuis tussen het ‘lagere’ personeel waarbij hij was ingekwartierd en deelde hun idioom.

Toen hij deze ‘Militaire’ symfonie componeerde was hij in het openbare leven teruggekeerd: de Prins was overleden, Haydn had zich als zelfstandig musicus in Wenen gevestigd en werd prompt gestrikt om een aantal concertseries in Londen te leiden. Het Londense publiek, dol op Haydns pakkende melodietjes, gaf zich meteen gewonnen; het hoofdthema van het slotdeel werd zelfs een populair liedje. Maar het is bovenal het tweede deel dat glanst: met slagwerk en klaroenstoten van twee C-trompetten roept Haydn een nadrukkelijk ‘militaire’ sfeer op. Of, zoals een Engelse recensent schreef, ‘het helse tumult van oorlog, aanzwellend tot een angstwekkend hoogtepunt’.

Jukebox
Dit extra slagwerk verloor geleidelijk zijn Turkse connotaties, maar bleef nog lang een militaire lading houden. Voor Beethoven, met zijn karakteristieke hang naar de overtreffende trap, was het ontoereikend toen hij een veldslag tussen het Franse en het Engelse leger op muziek wilde zetten. In Wellingtons Sieg zette hij tevens ratels in en ander instrumentarium dat een beschieting kon imiteren. Het was dan ook in aanleg geen standaard orkestwerk. Het idee was afkomstig van de uitvinder Johann Maelzel die de muziekgeschiedenis niet alleen verrijkte met de metronoom, maar ook met een jukebox avantla- lettre. Dit ‘panharmonicon’ was een gigantische speeldoos die de klank van een militaire kapel kon realiseren, van trompetten tot diverse slagwerkeffecten. De op een cilinder vastgelegde muziek moest niet té complex zijn, en dat was die van Beethoven natuurlijk wel – al is de orkestversie die hij ervan maakte geen hoogvliegerij. Beethoven citeert de volksliederen Land of hope and glory en Marlbrough s’en va t-en-guerre, waarmee hij het Engelse en Franse kamp duidelijk van elkaar scheidt. Het gebruik van de Marseillaise was nog effectiever geweest, maar dat lag zo kort na Napoleons belegering van Wenen gevoelig; Beethoven zou van landverraad beschuldigd kunnen worden. In plaats daarvan verdiende hij aan dit spectaculaire niemendalletje aardig wat geld.

Michiel Cleij

-----

Jan Willem de Vriend

Dirigent
Huidige positie: eerste gastdirigent Stuttgarter Philharmoniker; eerste gastdirigent Orquestra Simfónica de Barcelona; vaste gastdirigent Orchestre National de Lille; artist in residence Stavanger Symphony Orchestra
Eerder: vaste dirigent Residentie Orkest Den Haag; chef-dirigent Orkest van het Oosten (2006-2018); vaste gastdirigent Brabants Orkest (2008-2013)
Studie: viool, conservatoria Amsterdam en Den Haag
Doorbraak: 1982, als oprichter en artistiek leider Combattimento Consort Amsterdam
Daarna: gastdirecties Koninklijk Concertgebouworkest, Mozarteum Orchester Salzburg, Tonhalle Orchester Zürich, Konzerthausorchester Berlin, Radio-Sinfonieorchester Stuttgart, NDR Sinfonieorchester Hannover
Opera: zeventiende- en achttiendeeeuwse opera’s met Combattimento Consort; Festival van Sankt Moritz Basel (Don Giovanni en La Gazetta van Rossini)
Debuut Rotterdam: 2014


Kirill Gerstein

Piano
Geboren: Voronezj, Rusland
Studie: Manhattan School of Music bij Solomon Mikowsky; Berklee College of Music in Boston; bij Dmitri Bashkirov in Madrid en bij Ferenc Rados in Boedapest
Prijzen: eerste prijs Arthur Rubinstein Competition (2001); Gilmore Artist Award (2010)
Doorbraak: 2000, in Brahms’ Eerste pianoconcert met David Zinman en het Tonhalle-Orchester Zürich
Daarna: New York Philharmonic Orchestra, Los Angeles Philharmonic Orchestra; symfonieorkesten van Boston, Philadelphia, Cleveland; filharmonische orkesten van Londen, Berlijn, München Premières: composities van Timothy Andres, Chick Corea, Alexander Goehr, Oliver Knussen, Brad Mehldau
Kamermuziekpartners: Andras Schiff, Tabea Zimmerman
Debuut Rotterdam: 2007

Cookies

We maken gebruik van cookies en vergelijkbare technieken om het gebruik van de website te analyseren, om het mogelijk te maken content van derden af te beelden, zoals video’s, voor marketingdoeleinden en voor verschillende andere toepassingen. Deze cookies worden ook geplaatst door derden. Door ‘akkoord’ te klikken, stemt u hiermee in. Als u niet akkoord bent, kunt u via de knop ‘Instellingen aanpassen’ uw voorkeuren opgeven. Meer informatie…

Cookies zijn nodig om de website goed te laten functioneren. Zo wordt uw winkelmandje onthouden tijdens de bestelling en kunt u inloggen op de website.

Maar cookies zijn ook nodig om de ervaring op de website te verrijken. Bijvoorbeeld media van derde partijen, zoals video's, gaan vaak gepaard met cookies. Ook houden we statistieken bij om de site doorlopend te verbeteren.

Als laatste worden cookies ook gebruikt om informatie rond onze marketingactiviteiten, zoals nieuwsbrieven en advertenties, zo efficiënt en persoonlijk mogelijk uit te kunnen uitvoeren.

Klik hier voor ons volledige cookiebeleid.

Cookie instellingen