Rotterdams Philharmonisch Orkest

Programmatoelichting

Nevski Prospekt

donderdag 16 september 2021
Aanvang: 16:00 uur
Einde: 17:00 uur
Locatie: Jurriaanse Zaal, de Doelen

***

In Nikolaj Gogols novelle Nevski Prospekt uit 1835 figureert de grootse boulevard van Sint-Petersburg als een eigen karakter. Er wordt een kleurrijk beeld geschetst van een bruisende flaneer-, uitgaans- en winkelstraat, die elk uur van de dag én de nacht van aard en kleur verandert, naar gelang de mensen die hem bevolken, zoals ambtenaren, officieren, kindermeisjes, studenten, ontheemden of prostituées.

Tsaar Peter de Grote stichtte Sint-Petersburg rond 1700. De stad werd in een moeras bij de Neva aangelegd, als ‘venster op het westen’ en als haven naar Europa. Rusland moest zich meer op dat continent oriënteren om zichzelf te moderniseren. Daarmee heeft de stad - die volledig gepland is aangelegd - altijd iets artificieels behouden; in tegenstelling tot het authentieke Moskou.

In de jaren 1710-1711 werd begonnen met de aanleg van de Nevski Prospekt, de verbinding tussen de Neva-oever met de Admiraliteit en het Aleksander Nevski-klooster buiten de stad. Het moest een lange, rechte perspectivische allee worden. De Nevski maakt echter een knik, omdat men aan twee kanten begon aan te leggen, en toen men elkaar trof, eenieder een iets andere richting bleek te hebben genomen. Vervolgens werd de boulevard bebouwd met de prachtigste façade-architectuur. Overweldigend, maar vaak met een lege binnen- en achterkant.

Wie anno 2021 over de Nevski Prospekt loopt, kan in feite dezelfde ervaringen opdoen als Gogol zo’n tweehonderd jaar geleden had. Hoewel de boulevard ook in de Sovjetperiode een centrale winkel- en uitgaansstraat straat was, miste hij natuurlijk de glans van het verleden. De overdadige architectuur werd daarmee nog meer een holle façade. Stadspaleizen veranderden in woonkazernes, luxezaken in morsige winkels met lange rijen ervoor. Na de val van de Muur in 1989 en de liquidatie van de Sovjetunie twee jaar later, transformeerde de Nevski Prospekt in een parade-allee van het Westerse kapitalisme en de nouveau-riche-cultuur. Arm en rijk mengen zich er nog steeds, alsook degenen die hun lichaam verkopen. De schijn schittert als nooit tevoren.

Na de uitvoerige beschrijving van de straat verschuift Gogol het perspectief naar twee jonge mannen: Piskarjov en Pirogov, die elkaar op de Nevski ontmoeten en vervolgens twee dames zien lopen. Piskarjov is een hopeloos romantische student, die een mooie jonge vrouw achtervolgt en het hof wil maken, maar dan uitvindt dat zij een prostituée is. Omdat hij zijn geïdealiseerde beeld niet kan opgeven, droomt hij van haar zoals hij wil dat ze zou zijn. De nuchtere officier Pirogov jaagt op zijn beurt een mooie blonde Duitse vrouw na, die getrouwd blijkt te zijn. Pas na een flink pak slaag komt hij tot zinnen.

Er spelen twee verschillende soorten liefde in het verhaal. De pathetische, romantische, geïdealiseerde van Piskarjov, waarbij Gogol duidelijk geïnspireerd werd door de vertellingen van E.T.A. Hoffmann. Daarin worden mannen vaak tragisch verliefd op onbereikbare of niet bestaande vrouwen. Maar beide mannen, ook de nuchtere Pirogov, jagen een schim na. De een ondergaat dat tragisch, de ander gelaten. Beide delen ze de mannelijke blik versus vrouwelijke onafhankelijkheid, want zowel de prostituée als de Duitse vrouw trekken beide hun eigen plan. Beide confronteren ze ons met de vraag in hoeverre ook wij onze gedroomde projecties met de werkelijkheid verwarren.

Met de middelen van Gogol - tragikomisch en ironisch - vindt er in deze voorstelling een wisselwerking plaats tussen de vrouw en de twee mannen, die eveneens de twee pianisten zijn. De actrice is de verteller en tegelijkertijd de muze of onbereikbare geliefde van Piskarjov én Pirogov. Twee historische vleugels staan op het toneel, met één pianist die muziek van Sjostakovitsj speelt en Piskarjov vertegenwoordigt, en één met lichtere en geïmproviseerde muziek, die Pirogov vertegenwoordigt.

De keuze voor de muziek van Sjostakovitsj, voornamelijk uit zijn Preludes en Fuga’s en enkele delen uit zijn balletten, is om verschillende redenen gemaakt. De componist werd in 1906 in Sint-Petersburg geboren en woonde rond en om de Nevski. In de jaren twintig, toen de stad Petrograd heette, heeft hij als jongeling zijn geld verdiend met pianospelen in cinema’s en andere uitgaansgelegenheden, onder andere in bioscopen op de Nevski. Aan de straat ligt ook de Philharmonie van de stad, waar Sjostakovitsj vaak kwam, speelde en werd gespeeld, met als wrang hoogtepunt zijn bekende Leningrad-Symfonie nr. 7 tijdens het beleg van de stad door de Duitsers, maar eerder ook zijn Symfonie nr. 1 uit 1926. Verder was de componist een liefhebber van het oeuvre van Gogol, wat onder andere resulteerde in zijn eerste opera De neus, die deels op de Nevski speelt. Beide kunstenaars spelen op eenzelfde virtuoze manier met ironie en humor.

Voor beide geldt eveneens de bittere keerzijde van die ironie. Sjostakovitsj moest zich in Sint-Petersburg-Petrograd-Leningrad handhaven in de dreigingen van de Eerste Wereldoorlog, de revolutionaire chaos van 1918, de Tweede Wereldoorlog, de Stalin-terreur en de Brezjnev-depressie. Gogol kwam als jonge man in de stad maar heeft er nooit echt zijn draai kunnen vinden. Hij stierf jong en tragisch. In een beroemde brief aan zijn moeder schetst hij zijn eigen falen, zijn eigen verwarringen tussen droom en werkelijkheid, en zijn eigen passie naar die onbereikbare vrouw.

***

Team
Willem Bruls, concept en regie
Evert de Cock, decor, licht en video
Loes Wouterson, actrice
Mengjie Han, Rembrandt Frerichs, piano

Tijdens dit concert zullen er 2 klassieke instrumenten gebruikt worden. Een C. Bechstein uit 1897 en een Steinway & Sons uit 1896 uit de collectie van Andriessen Piano’s Vleugels. C. Bechstein en Steinway & Sons waren eind 19e eeuw/begin 20e eeuw twee grote concurrerende fabrieken met hun eigen klankideaal. De verschillen waren groot. C. Bechstein kenmerkt zich door een lichter, transparanter maar ook directer geluid. Steinway & Sons zocht naar een grootse, volumineuze klank. Tegenwoordig ziet u vooral Steinway & Sons vleugels op het podium staan maar onderschat u de C. Bechstein niet. Een ander ideaal maar zeker ook van ongelofelijke schoonheid.  

Cookies

We maken gebruik van cookies en vergelijkbare technieken om het gebruik van de website te analyseren, om het mogelijk te maken content van derden af te beelden, zoals video’s, voor marketingdoeleinden en voor verschillende andere toepassingen. Deze cookies worden ook geplaatst door derden. Door ‘akkoord’ te klikken, stemt u hiermee in. Als u niet akkoord bent, kunt u via de knop ‘Instellingen aanpassen’ uw voorkeuren opgeven. Meer informatie…

Cookies zijn nodig om de website goed te laten functioneren. Zo wordt uw winkelmandje onthouden tijdens de bestelling en kunt u inloggen op de website.

Maar cookies zijn ook nodig om de ervaring op de website te verrijken. Bijvoorbeeld media van derde partijen, zoals video's, gaan vaak gepaard met cookies. Ook houden we statistieken bij om de site doorlopend te verbeteren.

Als laatste worden cookies ook gebruikt om informatie rond onze marketingactiviteiten, zoals nieuwsbrieven en advertenties, zo efficiënt en persoonlijk mogelijk uit te kunnen uitvoeren.

Klik hier voor ons volledige cookiebeleid.

Cookie instellingen