Programmatoelichting
Ax en Shani: Kamermuziek

Printversie programmatoelichting (pdf)

vr 6 december 2019 • 17.00 uur

viool Marieke Blankestijn
klarinet Bruno Bonansea
piano Emanuel Ax en Lahav Shani

Béla Bartók 1881-1945
Zes Roemeense dansen voor viool en piano [1915]
bewerking Zoltán Székely
• Joc cu bâtă. Allegro moderato
• Brâul. Allegro
• Pê-loc. Andante
• Buciumeana. Moderato
• Poargă românească. Allegro
• Mărunţel. Allegro

Béla Bartók
Contrasten voor klarinet, viool en piano [1938]
• Verbunkos
• Pihenö
• Sebes

Johannes Brahms 1833-1897
Variaties voor twee piano’s over een thema van Joseph Haydn, op. 56b [1873]
• Thema. Andante
• Variatie 1. Andante con moto
• Variatie 2. Vivace
• Variatie 3. Con moto
• Variatie 4. Andante
• Variatie 5. Poco Presto
• Variatie 6. Vivace
• Variatie 7. Grazioso
• Variatie 8. Poco Presto
• Finale. Andante

Einde concert circa 18.00 uur

-----

Volksmuziek en oude meesters

Elke componist heeft zo z’n eigen inspiratiebron. Bartók laafde zich aan volksmuziek, Brahms’ creativiteit vatte vlam door het bestuderen van oude meesters. Nu eens is de bron in hun werk duidelijk hoorbaar, dan weer heeft de eigen stem van de componist de overhand.

Béla Bartók werd voor het eerst echt verliefd op volksmuziek in de zomer van 1904. Net afgestudeerd, de inkt van zijn eerste uitgegeven composities nog nat, bracht de jonge twintiger de zomermaanden door op het platteland van Slowakije. In zijn vakantieverblijf hoorde hij een dienstmeisje een kinderliedje zingen over een rode appel die in de modder valt. Het was liefde op het eerste gehoor; niet voor het meisje, maar voor de muziek.

Rode appel
De rode appel viel op vruchtbare grond. Bartók besloot met studiegenoot Zoltán Kodály een serieuze studie van volksmuziek te maken. Elke zomer trokken ze met een fonograaf en wasrollen het land in en met hulp van lokale informanten vonden ze boeren en veldarbeiders bereid om voor het apparaat te zingen. Weer thuis werden de melodieën opgeschreven en van pianobegeleiding voorzien. Met de Eerste Wereldoorlog brak echter in 1914 een donkere tijd van honger en schaarste aan. Bij kaarslicht componeerde Bartók zijn Roemeense dansen voor piano. Tien jaar later bezocht de inmiddels gevierde pianist en componist zijn voormalige leerling Zoltán Székely in Nederland. Als Joodse violist kreeg Székely weinig kansen in het antisemitische Hongarije en in Nederland bouwde hij aan een nieuwe toekomst. Speciaal voor een aantal optredens met Bartók maakte Székely een transcriptie van de Roemeense dansen voor viool en piano. De wereldpremière vond op 5 oktober 1925 plaats in Arnhem. Bartók was tevreden over deze versie, die enorm populair zou worden. Met Bartók speelde Székely de dansen in 1937 voor de Hilversumse radio. Het tweetal trad voor het laatst samen op in het Concertgebouw in Amsterdam op 15 november 1938. De Roemeense dansen stonden uiteraard op het programma.

Op de vlucht
In Amerika nam Bartók de Roemeense dansen voor Columbia Records op met een andere Hongaarse vioolvirtuoos: Joseph Szigeti (de opname is op YouTube te beluisteren). De Joodse Szigeti, al jarenlang een goede vriend van Bartók, was in 1939 naar de Verenigde Staten gevlucht. Ook Bartók zocht naar een manier om Europa te verlaten. De Oostenrijkse auteursrechtenorganisatie waar hij bij aangesloten was werd overgenomen door de Duitsers. Bartók weigerde een ariërverklaring te tekenen en kon fluiten naar zijn geld. Een compositieopdracht van Szigeti en klarinettist Benny Goodman, bijgenaamd King of Swing, was dus zeer welkom. De heren vroegen om een werk waarin ze hun talenten konden etaleren. Liefst twee korte delen, zodat het geheel op een 78-toerenplaat zou passen. In de brief waarin hij de opdracht bevestigde schreef Szigeti dat Goodman bijzonder begaafd was: ‘Wat fysiek mogelijk is op een klarinet krijgt Benny eruit, en bovendien op voortreffelijke wijze.’ Opnieuw liet Bartók zich inspireren door de volksmuziek uit zijn vaderland. De titels van het eerste en derde deel verwijzen naar Hongaarse dansen. Opnames van Goodmans jazztrio waren een andere inspiratiebron. Bartók probeerde zich aan de opdracht te houden, maar kon het niet laten om ook een langzaam deel toe te voegen, waarmee de compositie een volwaardig kamermuziekwerk werd in plaats van een ‘showpiece’. Bij Szigeti verontschuldigde hij zich per brief: ‘Meestal is het geen probleem als je meer geleverd krijgt dan je bestelde, maar als je bij mij kleren voor je driejarige kleinkind bestelt en je krijgt kleding voor een volwassene, dan word je daar niet vrolijk van.’ Uiteindelijk wonnen de esthetische overwegingen van de praktische. Szigeti en Goodman vielen als een blok voor het werk dat de titel Contrasten meekreeg. Eind 1940 emigreerde Bartók naar de VS. Het drietal voerde de muziek uit in Carnegie Hall in New York en maakte – ondanks de onpraktische lengte – een plaatopname voor Columbia Records.

Slimmer dan nuttig
Ook Brahms liet zich inspireren door bestaande muziek. De bibliothecaris van het Weense Gesellschaft für Musikfreunde, waar Brahms het koor en orkest dirigeerde, werkte aan de biografie van Haydn toen hij op een onuitgegeven werk voor blaasensemble stuitte. Wetend dat Brahms grote interesse had in oude muziek, liet hij hem enthousiast het handschrift zien. De componist was vooral gecharmeerd van een melodie met de aanduiding ‘Sint- Antonius Koraal’ en schreef de noten ter plekke over. Een tijdje bleef het papier met de melodie onaangeroerd liggen. Brahms oefende intussen het aloude ambacht van contrapunt. Aan Clara Schumann schreef hij dat hij zelf ook niet precies wist waarom en hij grapte dat het tragisch is als je slimmer wordt dan nuttig is. De genoteerde melodie en de vaardigheid in contrapunt vielen echter op hun plek toen Brahms in de zomer van 1873 kamers huurde in het Beierse Tützingen. Het werd een vruchtbaar verblijf. Met zijn interesse in oude meesters en een winter vol contrapuntoefeningen nog in de vingers heeft hij vast niet lang hoeven nadenken hoe hij de overgeschreven koraal kon gebruiken. Bach heeft hem met zijn koraalvariaties ongetwijfeld op een idee gebracht. Brahms’ werk werd bekend met de naam Haydn-variaties, maar tegenwoordig zijn de geleerden het erover eens dat het handschrift niet van Haydn geweest kan zijn. Hoe het ook zij, de melodie ontpopt zich als een ware oorwurm die je na vele omzwervingen als een oude vriend begroet aan het eind van de finale. Je herkent hem wel, maar hij is niet meer degene die hij voor de reis was.

Carine Alders

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies