Programmatoelichting Matthäus-Passion

Printversie programmatoelichting

do 9 maart 2020 • 19.30 uur
vr 10 maart 2020 • 19.30 uur
za 11 maart 2020 • 19.30 uur

dirigent Peter Dijkstra
sopraan Anna Lucia Richter
altus Maarten Engeltjes
tenor Fabio Trümpy
tenor Maximilian Schmitt (Evangelist)
bas Thomas Oliemans
bas Andreas Wolf (Christus)
koor Laurens Collegium Rotterdam (instudering Wiecher Mandemaker)
koor Nationaal Jongenskoor

Johann Sebastian Bach 1685-1750
Matthäus-Passion, BWV 244 [1727, revisie 1736 en 1742]
Passion unseres Herrn Jesu Christi nach dem Evangelisten Matthäus
Tekst: Christian Friedrich Henrici, genoemd Picander

Er is een pauze na het eerste deel

Einde concert circa 22.45 uur

Vorige uitvoering door ons orkest:
maart 2018, dirigent Richard Egarr

-----

Met dank aan Telemann

Johann Sebastian Bach geldt voor velen als een van de allergrootste componisten en de Matthäus-Passion als misschien wel zijn belangrijkste meesterwerk. Maar zou die ooit geschreven zijn als Georg Philipp Telemann in 1722 geen salarisverhoging had gekregen?

In het jaar 1722 overleed Johann Kuhnau, de Thomascantor in Leipzig, en het stadsbestuur had Telemann als opvolger aangewezen. Deze had toegezegd, maar trok zich uiteindelijk terug toen zijn werkgever in Hamburg zijn salaris verhoogde. Pas nadat een volgende kandidaat zich niet vrij kon maken, viel de keus op Bach...

Drukke baan
Het was een drukke baan met veel verantwoordelijkheden. Aan een paar dozijn jongens moest Bach niet alleen de geheimen van de muziek ontsluiten, maar bijvoorbeeld ook die van de grammatica van de taal. En elke zondag en kerkelijke feestdag moest de Thomascantor een passende cantate uitvoeren in een van zijn vier kerkgebouwen in Leipzig. Daarvoor componeerde hij de eerste paar jaar een enorme hoeveelheid kerkmuziek. Voor Goede Vrijdag betekende dat een dramatische passie. De uitvoering van Kuhnau’s Markus-Passion in 1721 was het begin van een traditie in Leipzig waarbij jaarlijks, afwisselend in de Thomas- en de Nikolaikirche, het lijdensverhaal werd gepresenteerd met muziek en tekst. De eerste keer dat die viering onder Bachs verantwoordelijkheid viel, in 1724, voerde hij zijn Johannes-Passion uit. Hij had deze overigens al vóór zijn aanstelling in Leipzig gecomponeerd. Ook de drie andere bijbelse versies van het passieverhaal heeft Bach gepresenteerd, maar niet zeker is in hoeverre hij daar zelf de  muziek voor gecomponeerd heeft. Zijn necrologie spreekt zelfs over vijf passies, waarvan één voor dubbelkoor.

Dubbelkoor
Met deze dubbelkorige passie kan geen ander werk dan de Matthäus-Passion bedoeld zijn, waarvan een complete partituur, door Bach zelf zorgvuldig in prachtig handschrift opgeschreven, bewaard is gebleven. Dit handschrift stamt uit 1736, terwijl een eerste versie van de Matthäus al in 1727 of 1729 is uitgevoerd. Die dubbelkorigheid is een belangrijk onderscheid met andere passies van hemzelf en van tijdgenoten, en heeft direct te maken met het destijdse interieur van de Thomaskirche. De koren, elk met eigen solisten, orkest en orgel, werden aan twee kanten op een galerij opgesteld. Zo kreeg het vraag- en antwoordspel, zoals in het openingskoor, optimaal effect. Op een tegenoverliggende galerij stonden bovendien nog de ripieno-sopranen, die de koraalmelodie ‘O Lamm Gottes unschuldig’ boven de beide andere koren uit zongen. Voor de klank van die onschuld wordt tegenwoordig vaak een jongenskoor ingezet; indertijd werden alle partijen door mannen en jongens gezongen.

Verraad en verloochening
De indeling in twee (ongelijke) helften was nodig om ruimte te bieden aan de preek. De passie was tenslotte bedoeld voor een kerkdienst. Het lijkt logisch om die onderbreking te plaatsen tussen hoofdstuk 26 en 27 van het Evangelie van Mattheus, maar Bach kiest voor een eerder moment. De scheiding valt na de arrestatie van Jezus, het moment waarna Hij er alleen voor staat – ‘Da verließen ihn alle Jünger und fliehen’. Even eerder heeft Judas Jezus verraden en klinken van beide kanten donder en bliksem. Een nog belangrijker moment van verraad blijkt de verloochening door Petrus. In de Bijbel vormt dit verhaal de afsluiting van hoofdstuk 26. Bach maakt er een emotioneel hoogtepunt van, vooral door de daaropvolgende altaria ‘Erbarme dich’. De centrale plaats van deze aria, en de relatie met de aankondiging van de verloochening in het eerste deel, wordt door onze landgenoot en Matthäus-Passion-kenner Kees van Houten in een lezenswaardig artikel verklaard uit de kruisvorm die aan het werk ten grondslag zou liggen: beide momenten vormen het snijpunt tussen de staande balk en de dwarsbalk.

Aureool
De aria ‘Aus Liebe will mein Heiland sterben’ heeft Bach op een andere manier centraal geplaatst, namelijk tussen de beide aanroepen tot kruisiging. De tekst is, net als de andere ariateksten, geschreven door Picander. Deze amateurdichter die in Leipzig zijn brood als postbode verdiende, verwoordt hierin een van de essenties van het lijdensverhaal. De instrumentatie zorgt voor een bijzondere klank. Enerzijds door de combinatie van een fluitsolo met begeleiding van twee althobo’s, maar ook door het ontbreken van een echte baspartij. De basso continuo, de doorgaande baslijn, is een van de bouwstenen van de muziek in de barok. Deze partij kan gespeeld worden door verschillende basinstrumenten, zoals cello, contrabas en fagot, in combinatie met een akkoordinstrument: orgel of klavecimbel. Zij vormen in deze passie het sobere fundament onder de recitatieven van de Evangelist, maar ontbreken ook zelden in de orkestrale passages. Een vergelijkbaar effect past Bach toe bij de aanroep van Jezus ‘Eli, Eli, lama sabacthani’. De Christuspartij wordt steeds begeleid door de strijkers van het eerste orkest. Daarmee verleent het de tekst een grote waardigheid, een soort aureool. Het ontbreken van de strijkers in die passage is veelzeggend. Na het moment van sterven, dat haast ongemerkt passeert, volgt het beven van de aarde met al het drama in de declamatie van de Evangelist en de basso continuo.

Leipzig
Met de beperkte middelen die Bach ter beschikking stonden, moet het een hele toer geweest zijn een dergelijk uitgebreid ensemble van voldoende kwaliteit te organiseren. Bij menige aria componeert hij prachtige, maar lastige instrumentale solo’s, die vaak nog meer in het geheugen beklijven dan de gezongen melodieën. Voor de hobopartijen, die ook veelvuldig in zijn cantates voorkomen, kon hij rekenen op de virtuoos Johann Caspar Gleditsch. Ook zal Bach intensief contact hebben gehad met de bouwer Johann Heinrich Eichentopf, die verschillende andere hobotypes ontwikkelde en verbeterde, zoals de oboe da caccia (later de althobo) en de oboe d’amore (lager dan de hobo en hoger dan de althobo). Vermoedelijk zou Bach, als hij niet tot Thomascantor benoemd was, elders nog wel een aanstelling als kerkmusicus verworven hebben en een werk als de Matthäus-Passion hebben geschreven. Maar de dubbelkorigheid die de Thomaskirche mogelijk maakte, en de instrumentatie verbinden de partituur sterk met de stad Leipzig. Met dank aan een andere verdienstelijke passie-componist: Georg Philipp Telemann.

Eelco Beinema

-----

Peter Dijkstra

Dirigent
Geboren: Roden
Huidige positie: chef-dirigent Nederlands Kamerkoor; vaste gastdirigent Groot Omroepkoor
Eerder: artistiek leider Chor des Bayerischen Rundfunks; chef-dirigent Zweeds Radiokoor
Studie: koordirectie, orkestdirectie en solozang aan de conservatoria van Den Haag, Keulen en Stockholm
Prijzen: Kersjes-van de Groenekanbeurs voor jonge orkestdirigenten (2002); eerste prijs Eric Ericson Award (2003); Eugen Jochum prijs (2014)
Gastidrecties koren: RIAS Kammerchor Berlijn, BBC Singers, Norske Solist Kor, Estonian Philharmonic Chamber Choir, Collegium Vocale Gent
Gastdirecties orkesten:
Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Wiener Philharmoniker, de Berliner Philharmoniker, Koninklijk Concertgebouworkest, Scottish Chamber Orchestra, Norwegian Chamber Orchestra, Deutsches
Symphonie-Orchester Berlin, Swedish Radio Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra
Debuut Rotterdam: 2020

Anna Lucia Richter

Sopraan
Geboren: Keulen, Duitsland
Studie: Bazel bij Kurt Widmer; Keulen bij Klesie Kelly-Moog
Prijzen: Borletti-Buitoni Trust Award (2016)
Gesoleerd bij: NHK Symphony Orchestra, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, NDR Elbphilharmonie Orchester, Koninklijk Concertgebouworkest, London Symphony Orchestra
Operarollen: Zerlina/Don Giovanni, Eurydice en La Musica/L’Orfeo, Elisabeth Zimmer/Elegie für junge Liebenden
Debuut Rotterdam: 2020

Maarten Engeltjes

Altus
Geboren: Zwolle
Studie: Koninklijk Conservatorium Den Haag; lessen bij Maria Acda, Manon Heijne, Andreas Scholl
Doorbraak: 2004, na tv-programma met countertenor Michael Chance en Gustav Leonhardt
Specialisatie: barokmuziek en eigentijds repertoire
Ensemble: PRJCT Amsterdam
Debuut Rotterdam: 2019

Fabio Trümpy

Tenor
Geboren: Lugano, Zwitserland
Studie: Musikhochschule Zürich; Conservatorium Amsterdam
Prijzen: Prix des Amis du Festival d’Art Lyrique in Aix-en-Provence (2007)
Operarollen: Telemaco/Il ritorno d'Ulisse in patria, Oronte/Alcina, Steuermann/Der fliegende Holländer, Jaquino/Fidelio, Basilio/Le nozze di Figaro, Don Ottavio/Don Giovanni
Gesoleerd bij: Koninklijk Concertgebouworkest, Les Musiciens du Louvre, Tonhalle Orchester Zürich, Freiburger Barockorchester
Debuut Rotterdam: 2008

Maximilian Schmitt

Tenor
Geboren: Fulda, Duitsland
Studie: solozang bij Roland Hermann en Anke Eggers in Berlijn
Aanstellingen: Münchner Opernstudios; Ensemble des Mannheimer Nationaltheaters
Operarollen: Lenski/Jevgeni Onegin, David/Die Meistersinger von Nürnberg, Tamino/Die Zauberflöte, Florestan/Leonore
Gesoleerd bij: Akademie für Alte Musik, Concerto Köln, Orchestre de Paris, WDR Sinfonieorcheste, Koninklijk
Concertgebouworkest, Cleveland Orchestra
Debuut Rotterdam: 2020

Thomas Oliemans

Bariton
Geboren: Amsterdam
Studie: Conservatorium van Amsterdam bij Margreet Honig; lessen van Robert Holl, Elio Battaglia, Dietrich Fischer-Dieskau
Doorbraak: 2002, na debuut als Vader in Henzes Pollicino bij de Nationale reisopera
Recente operarollen: Don Alfonso/Così fan tutte, Schaunard/La Bohème, Kothner/Die Meistersinger von Nürnberg, Peter/Hänsel und Gretel, Lescaut/Manon Lescaut
Wapenfeit: gastprogrammeur Delft Chamber Music Festival (2019)
Debuut Rotterdam: 2012

Andreas Wolf

Bas
Geboren: Quedlinburg, Duitsland
Studie: solozang bij Heiner Eckels in Detmold; bij Thomas Quasthoff in Berlijn
Operarollen: Figaro/Le Nozze di Figaro, Leporello/Don Giovanni, Papageno/Die Zauberflöte, Guglielmo/Così fan tutte
Gesoleerd bij: Akademie für Alte Musik Berlin, Concerto Köln, Amsterdam Baroque Orchestra, Nederlandse
Bachvereniging, Les Arts Florissants
Wapenfeit: deelname aan De Matthäus Missie van Reinbert de Leeuw
Debuut Rotterdam: 2020

Laurens Collegium Rotterdam

Opgericht: 2002 door Barend Schuurman
Huidige dirigent: Wiecher Mandemaker
Koorleden: jonge professionele zangers
Repertoire: alle stijlperiodes in kamerkoorbezetting
Wapenfeiten: jaarlijks in diverse Doelenseries; ‘Choir in Residence’ Koorbiënnale Haarlem (2009)
Premières: werken van Vanessa Lann, Klaas de Vries en Daan Verlaan
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2011

Nationaal Jongenskoor

Opgericht: 1989, als een van de Nationale Koren van stichting Vocaal Talent Nederland 
Dirigent en vocal coach: Irene Verburg
Koorleden: jongens vanaf negen jaar tot de stemmutatie
Repertoire: speciaal voor jongensstemmen geschreven muziek
Recente wapenfeiten: Schumanns Szenen aus Goethes Faust met het Koninklijk Concertgebouworkest en Sir John Eliot Gardiner; Stockhausens Aus Licht bij De Nationale Opera
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2015

Cookies

We maken gebruik van cookies en vergelijkbare technieken om het gebruik van de website te analyseren, om het mogelijk te maken content van derden af te beelden, zoals video’s, voor marketingdoeleinden en voor verschillende andere toepassingen. Deze cookies worden ook geplaatst door derden. Door ‘akkoord’ te klikken, stemt u hiermee in. Als u niet akkoord bent, kunt u via de knop ‘Instellingen aanpassen’ uw voorkeuren opgeven. Meer informatie…

Cookies zijn nodig om de website goed te laten functioneren. Zo wordt uw winkelmandje onthouden tijdens de bestelling en kunt u inloggen op de website.

Maar cookies zijn ook nodig om de ervaring op de website te verrijken. Bijvoorbeeld media van derde partijen, zoals video's, gaan vaak gepaard met cookies. Ook houden we statistieken bij om de site doorlopend te verbeteren.

Als laatste worden cookies ook gebruikt om informatie rond onze marketingactiviteiten, zoals nieuwsbrieven en advertenties, zo efficiënt en persoonlijk mogelijk uit te kunnen uitvoeren.

Klik hier voor ons volledige cookiebeleid.

Cookie instellingen