Programmatoelichting Yannick dirigeert Mahler 5

Printversie programmatoelichting

zo 16 februari 2020 • 14.15 uur

dirigent Yannick Nézet-Séguin

Gustav Mahler 1860-1911
Symfonie nr. 5 in cis [1902, revisie 1904/11]
I   • Trauermarsch. In gemessenem Schritt – Streng – Wie ein Kondukt
    • Stürmisch bewegt, mit größter Vehemenz
II  • Scherzo. Kräftig, nicht zu schnell
III • Adagietto. Sehr langsam
    • Rondo-Finale. Allegro – Allegro giocoso. Frisch

Einde concert circa 15.30 uur

Vorige uitvoering door ons orkest:
September 2016, dirigent Juanjo Mena

-----

Een uur voor aanvang van het concert geeft Eveline Nikkels een inleiding op het programma, toegang € 5. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis.

-----

Universele gevoelens

Voor Gustav Mahler diende het orkest als dagboek. Zijn symfonieën zitten vol persoonlijke ontboezemingen, al kun je die ruim interpreteren. De Vijfde symfonie vertelt geen specifiek verhaal, maar iedereen kan zich erin herkennen.

Openhartigheid is een kenmerk van veel romantische componisten, maar Gustav Mahler is een geval apart: luister naar zijn muziek en je krijgt zijn leven gratis meegeleverd. Bij geen andere componist vind je zo’n sterke overlap tussen oeuvre en privéleven – als je dat nog zo kunt noemen. In zijn symfonieën toont Mahler zijn twijfels, trauma’s en idealen ‘met de ongeremdheid van een kind’, zoals dirigent Leonard Bernstein zei. Geen wonder: door de constante ruzies tussen zijn ouders en de dood van zijn lievelingsbroertje was hij in zijn jeugd nauwelijks aan kind-zijn toegekomen. Beroemd is de anekdote die Mahler aan Sigmund Freud vertelde: uit huis vluchtend voor een zoveelste ouderlijke ruzie hoorde hij op straat een orgelman een jolig volksdeuntje spelen. Je hoeft geen psychoanalyticus te zijn om te vermoeden dat dat de basis legde voor een typisch trekje in zijn muziek, namelijk het combineren van tragische en banale elementen. Als er iets is wat zijn symfonieën kenmerkt zijn het de continue sfeer- en stemmingswisselingen: verheven passages kunnen omslaan in ‘platte’ hoempapa, monolitische klankmassa’s kunnen uitdunnen tot een kamermuziekachtige intimiteit en het kleurenpalet wisselt voortdurend door Mahlers virtuoze omgang met elke sectie van het orkest.

Latere componisten vonden die sterke emotionele component verdacht; Stravinsky, bijvoorbeeld, was een verklaard antiromanticus en een invloedrijke modernist als Boulez weerde zich tegen gevoelsexpressie überhaupt. Maar de waarde van al dat mahleriaanse sentiment is natuurlijk dat het gaat om universele gevoelens waarin iedereen zichzelf overal en altijd kan herkennen.

Onbesliste strijd
Mahlers benadering is een logisch vervolg op Beethoven, die de symfonie gepromoveerd had van vrijblijvende amusementsmuziek tot een spiegel van de menselijke ziel. Daaraan voegde Mahler met zijn autobiografische componeertrant nog een dimensie toe. Vaak baseerde hij zich op gedichten; in de Tweede, Derde en Vierde symfonie is het orkest dan ook uitgebreid met zangstemmen, in navolging van Beethovens Negende. De Vijfde is een puur instrumentaal werk, zonder gedicht of specifiek verhaal. Maar het is wél sterk dramatische muziek, een zwerftocht door een psychologisch landschap.

Bij Mahler verloopt zo’n reis meestal tragisch, maar deze eindigt zowaar triomfantelijk: de muziek, zei hij zelf, toont ‘de mens in het volle daglicht, op het hoogtepunt van zijn leven’. Hij had alle reden om de balans op te maken. Toen hij het werk componeerde had hij enige welstand verworven, genoot hij aanzien als dirigent van de Wiener Hofoper en stond hij op het punt vader te worden. Tezelfdertijd kampte hij met gezondheidsproblemen; het duurt dan ook even eer de zon doorbreekt; in de eerste twee delen is Mahler scheutig met vertwijfelde, angstige en omineuze klanken. De lugubere trompetstoten aan het begin verwijzen ook weer openlijk naar Beethoven; het ritmische patroon komt overeen met het begin van diens ‘Noodlotssymfonie’. Ze zijn het startsignaal voor een treurmars die niets berustends heeft - eerder een sfeer van verzet, alsof de componist het noodlot niet accepteert. De strijdlust wakkert verder aan in het ‘stürmische’ tweede deel. Tussen de windvlagen door klinkt een hoopvolle strijkersmelodie en lijken de houtblazers een sussende rol te vervullen - even tekent zich zelfs een soort feestelijk parademuziekje af. Maar de aanvankelijke grimmigheid keert via de kopersectie terug en de daaropvolgende worsteling eindigt onbeslist.

Dubbelzinnigheid
Pas in het monumentale Scherzo, lijkt Mahler zijn demonen te overmeesteren: hier speelt hij zijn folkloristische troeven uit, met wals- en volksdansachtige episodes. Hoewel dit deel de spil van het werk vormt is het het daaropvolgende Adagietto dat de meeste aandacht trekt. Het is een liefdesverklaring aan Alma Schindler, met wie hij kort daarop trouwde, maar het deel onderscheidt zich vooral door de instrumentatie: het is een beheerst, maar gepassioneerd betoog van strijkers en harp waarbij de blazers zwijgen. Tederheid, extase en droefenis lijken hier naadloos in elkaar over te gaan - alleen al om die dubbelzinnige expressie vond juist dit deel zijn weg in films, tv en lichte muziek.

De Finale heeft een traditionele rondovorm: het beginthema blijft als een refrein terugkeren. De nadrukkelijke meerstemmigheid van dit deel verraadt de invloed van Johann Sebastian Bach, die Mahler als zijn andere grote leermeester beschouwde; ook in de symfonieën die nog zouden volgen vormen Bachs polyfone weefsels een belangrijk referentiekader. Ondanks die barok-elementen en de klassieke vorm is het klankbeeld volkomen eigentijds en mahleriaans; zelfs Robert Schumann had niet zulke geëxalteerde, bijna manische muziek geschreven. En Bach zou raar opgekeken hebben van de vele ‘vreemde’; modulaties, de abrupte tempowisselingen en de volkse waldhoorn-imitaties.

Na afloop heb je een enorm spiritueel parcours afgelegd, zó veelomvattend dat Mahler zich afvroeg of de muziek niet enkel verwarring bij de luisteraar zou oproepen. Niets boezemde hem meer angst in dan onbegrip en afwijzing van het publiek, en na voltooiing van deze symfonie riep hij uit: ‘Ach, kon ik dit stuk maar vijftig jaar na mijn dood dirigeren!’

Michiel Cleij

-----

Yannick Nézet-Séguin

Dirigent
Geboren: Montréal, Canada
Huidige positie: chef-dirigent Metropolitan Opera, New York; Philadelphia Orchestra, Orchestre
Métropolitain du Grand Montréal; eredirigent Rotterdams Philharmonisch (tot 2018 chef-dirigent), erelid Chamber Orchestra of Europe
Studie: Conservatoire de musique du Québec in Montréal; Princeton, Westminster Choir College; orkestdirectie bij Carlo Maria Giulini
Prijzen: Royal Philharmonic Society Award (2008); Canada’s National Arts Centre Award (2010); Prix Denise-Pelletier (2011); Companion of the Order of Canada (2012); Officer of the Order of Québec (2015) en Montreal (2017); Oskar Morawetz Award Ontario (2017); Cultuurpenning van de stad Rotterdam (2018)
Doorbraak: 2004, debuut Orchestre du Capitole de Toulouse
Daarna: gastdirecties Berliner Philharmoniker, Sinfonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Wiener
Philharmoniker, London Philharmonic Orchestra, Metropolitan Opera New York, Salzburger Festspiele, Teatro alla Scala, Royal Opera House Covent Garden, De Nationale Opera
Debuut Rotterdam: 2005

Cookies

We maken gebruik van cookies en vergelijkbare technieken om het gebruik van de website te analyseren, om het mogelijk te maken content van derden af te beelden, zoals video’s, voor marketingdoeleinden en voor verschillende andere toepassingen. Deze cookies worden ook geplaatst door derden. Door ‘akkoord’ te klikken, stemt u hiermee in. Als u niet akkoord bent, kunt u via de knop ‘Instellingen aanpassen’ uw voorkeuren opgeven. Meer informatie…

Cookies zijn nodig om de website goed te laten functioneren. Zo wordt uw winkelmandje onthouden tijdens de bestelling en kunt u inloggen op de website.

Maar cookies zijn ook nodig om de ervaring op de website te verrijken. Bijvoorbeeld media van derde partijen, zoals video's, gaan vaak gepaard met cookies. Ook houden we statistieken bij om de site doorlopend te verbeteren.

Als laatste worden cookies ook gebruikt om informatie rond onze marketingactiviteiten, zoals nieuwsbrieven en advertenties, zo efficiënt en persoonlijk mogelijk uit te kunnen uitvoeren.

Klik hier voor ons volledige cookiebeleid.

Cookie instellingen