Programmatoelichting
Weihnachtsoratorium

Printversie programmatoelichting (pdf)

do 19 december 2019 • 20.15 uur
vr 20 december 2019 • 20.15 uur
zo 22 december 2019 • 14.15 uur

dirigent Nathalie Stutzmann
sopraan Elizabeth Watts
alt Sophie Harmsen
tenor Kenneth Tarver
bas Leon Kosavic
koor Philharmonisch Koor Toonkunst Rotterdam

Johann Sebastian Bach 1685-1750
Weihnachtsoratorium, BWV 248 [1734] Delen 1, 2 en 3
• Am Weihnachtsfest. Jauchzet, frohlocket! Auf, preiset die Tage
• Am zweiten Weihnachtsfesttage. Und es waren Hirten in derselben Gegend

Pauze

• Am dritten Weihnachtsfesttage. Herrscher des Himmels, erhöre das Lallen

Einde concert circa 22.20 uur (donderdag en vrijdag)/16.20 uur (zondag)

Vorige uitvoering door ons orkest:
Bach Weihnachtsoratorium, deel 1 en 3: dec 2011, dirigent Richard Egarr
Bach Weihnachtsoratorium, deel 2: dec 2008, dirigent Paul Goodwin
(sinfonia), eerste uitvoering (overige delen)

Een uur voor aanvang van het concert geeft Shelly Greenberg een inleiding op het programma, toegang € 5. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis. 

Het concert van donderdag 19 december wordt live uitgezonden door de NTR op Radio 4

-----

Weihnachtsoratorium: Jezus’ geboorte als vervolgverhaal

Ieder jaar tijdens de donkere dagen van december willen we hem wel een keer horen: het Weihnachtoratorium van Johann Sebastian Bach. Omdat pauken en trompetten licht in de duisternis brengen.

Wij boffen maar. Tegenwoordig is het gebruikelijk om een aantal van de zes delen van Bachs Weihnachtsoratorium achter elkaar te laten horen – ten minste drie of vier van de cantates waaruit het geheel is opgebouwd. Het premièrepubliek in de Leipziger Thomas- en Nikolaikerk, eind december 1734 en begin januari 1735, werd geconfronteerd met een verdunningsbeleid. Het kreeg niet meer dan één cantate per dag voorgeschoteld, verpakt in de liturgie die gedicteerd werd door de lutherse kerkkalender tijdens de feestelijke periode van Kerst tot Driekoningen. Christus’ geboorteverhaal als feuilleton. Wat wij in twee avonden meemaken, duurde in Bachs tijd een kleine twee weken.

Afleveringen
Cantates mogen we eigenlijk niet zeggen, want – zo heeft Bachspecialist Alfred Dürr in de vorige eeuw vastgesteld – om afgeronde cantates gaat het niet bij de afzonderlijke delen van het Kerstoratorium rond het geboorteverhaal van Jezus. Bach sprak zelf van delen en componeerde ze als één grootschalig werk in zes afleveringen. Elke aflevering wel met de typische cantateonderdelen van koren, aria’s, recitatieven, sinfonia (instrumentaal deel) en koralen, maar niet als afgeronde eenheid: als losse cantates kunnen de delen niet worden uitgevoerd. En de componist heeft alle muzikale middelen aangewend om de eenheid van het zesdelige werk te benadrukken. Zo zit er een symmetrie in de eerste drie delen (voor drie kerstdagen) die ze samen tot een natuurlijk ‘eerste deel’ vormen, waarbij als vanzelf de laatste drie cantates (voor Nieuwjaar, voor de zondag na Nieuwjaar en voor Epifanie of Driekoningen) als tweede deel fungeren. De grote boog zit niet alleen in de tekst van het geboorteverhaal, maar creëert Bach onder meer via de toonsoort. De cantates 1, 3 en 6 staan in de koninklijke toonsoort D, de tweede als contrast in G. Bovendien zijn de cantates 1 en 3 royaal geïnstrumenteerd voor groot orkest met trompetten en pauken (overigens ook de zesde die hier niet wordt uitgevoerd), die in de tussenliggende tweede cantate ontbreken.

Waardebesef
Wie de tekstdichter was van het Weihnachtsoratorium staat niet vast, maar alle vermoedens gaan in de richting van Christian Friedrich Henrici, beter bekend als Picander, die ook voor het libretto van Bachs Matthäus-Passion tekende. De tekstdichter baseerde zich op het Nieuwe Testament (Mattheüs en Lucas). De Evangelist vertelt het verhaal met die Bijbelwoorden, net als in Bachs passies; in de koren en de aria’s wordt stilgestaan bij de emotionele kant die de gebeurtenissen oproepen, en de koralen komen uit het bekende lutherse kerkrepertoire. De tekst van het oratorium was het publiek dus wel bekend, maar ook de muziek was voor een groot deel niet nieuw. Meteen al het jubelende openingskoor ‘Jauchzet, frohlocket’ hadden de Thomaskerkgangers eerder kunnen horen, als ze tenminste twee jaar eerder op het verjaarsconcert ter ere van Maria Josepha, de keurvorstin van Saksen en koningin van Polen, waren geweest. De Kerstcantatetoehoorders hadden dan nog een paar delen uit die Glückwunschkantate Tönet, ihr Pauken! Erschallet, Trompeten kunnen herkennen, want Bach greep genereus uit die feestcantate bij de totstandkoming van zijn Weihnachtsoratorium. En ook andere wereldlijke cantates geschreven voor de Saksische keurvorsten, bij wie Bach in een goed blaadje wilde komen, werden gerecycled. Zoals Hercules auf dem Scheidewege, voor het verjaarsconcert van de elfjarige prins Friedrich Christian, en Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen ter ere van keurvorst August III. Zo’n tachtig procent van het Kerstoratorium had zo al eens in een wereldlijke omgeving geklonken voor ze in de kerkelijke sfeer werd ingepast. Uit gemakzucht, zoals tot op de dag van vandaag enigszins geïrriteerd wordt gesuggereerd bij een YouTubefilmpje: ‘zo kan ik het ook; schrijf je een Kerstoratorium, neem je gewoon een oud mopje…’ Nee, uit gemakzucht zeker niet, eerder uit waardebesef. Bach realiseerde zich dat met eenmalig gelegenheidsgebruik zijn beste muziek de overlevering niet zou halen. Herhaling in een liturgische context gaf zijn noten domweg een betere kans.

Verwondering
Het eerste deel van het Weihnachtsoratorium verhaalt van de volkstelling, de reis van Jozef en Maria naar Bethlehem en de geboorte van het kind in de stal. In het juichende openingskoor onderstrepen pauken en trompetten het koninklijke van het Christuskind, zoals ze dat eerder deden in de feestcantate voor keurvorstin Maria Josepha. Het lieflijke slotkoraal is op een tekst van Maarten Luther uit 1535. In het tweede deel verschijnt de engel aan de herders om de geboorte van Jezus aan te kondigen. Het deel begint met de pastorale sinfonia. Geen trompetten en pauken hier maar wel het dubbele aantal hobo’s: typische herdersinstrumenten. In deel drie staan pauken en trompetten wel weer garant voor het majesteitelijk aureool. Het gaat in dit deel om de aanbidding van het Christuskind in de kribbe door de herders. Daarnaast wordt dankbaarheid geuit voor Gods barmhartigheid met de mensen. In de als wiegenlied gecomponeerde altaria ‘Schließe mein Herze, dies selige wunder’ is het Maria die, samen met de soloviool, uiting geeft aan haar gevoelens van verstilde verwondering. Het slotkoor is een herhaling van het openingskoor ‘Herrscher des Himmels, erhöre das Lallen’ zodat het deel eindigt zoals het begon. Het kind is geboren, het stamelen over dat godswonder is gebleven.

Joke Dame

-----

Nathalie Stutzmann

Dirigent
Geboren: Suresnes, Frankrijk
Huidige positie: chef-dirigent Kristiansand Symphony Orchestra Noorwegen; eerste gastdirigent RTÉ National Symphony Orchestra Ierland
Eerder: oprichter en dirigent van kamerorkest Orfeo 55; associate artist Sao Paulo State Symphony Orchestra
Studie: zang bij Christiane Stutzmann; conservatorium van Nancy; Ecole d’Art Lyrique de l’Opéra de Paris bij Hans Hotter; orkestdirectie bij Jorma Panula, Seiji Ozawa, Simon Rattle
Debuut: 1985, met Bachs Magnificat in Salle Pleyel
Daarna: optredens in Théâtre des Champs-Elysées, Royal Festival Hall/ BBC Proms, Carnegie Hall, Musikverein, Mozarteum, Concertgebouw Amsterdam, Muntschouwburg Brussel, Suntory Hall Tokio, La Scala Milaan, Opéra de Genève, Berliner Philharmonie
Gastdirecties: Orchestre de chambre de Paris, Orchestre National de Bordeaux, London Philharmonic, Konzerthausorchester Berlin, filharmonische orkesten van Bergen, Oslo, Stockholm, Swedish Chamber Orchestra, symfonieorkesten van Washington, Baltimore, Detroit Opera: Radamisto, Giulio Cesare (Händel), Orfeo ed Euridice (Gluck)
Dirigeerdebuut Rotterdam: 2017


Elizabeth Watts

Sopraan
Geboren:
Norwich, Engeland
Studie: Royal College of Music in Londen bij Lillian Watson; Young Singers’ Programme English National Opera
Prijzen: Kathleen Ferrier Award (2006); Rosenblatt Song Prize Competition (2007); Borletti-Buitoni Trust Award (2011)
Gesoleerd bij: London Symphony Orchestra, London Philharmonic Orchestra, Philharmonia Orchestra, Nederlands Philharmonisch Orkest, Stockholm Philharmonic Orchestra, Internationale Bachakademie Stuttgart, Akademie für Alte Musik
Opera: Welsh National Opera, Royal Operahouse Covent Garden, Santa Fe Opera, Glyndebourne on Tour, Garsington Opera
Recitals: met pianisten Roger Vignoles en Simon Lepper
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019


Sophie Harmsen

Alt
Geboren:
Canada
Studie: Universiteit van Kaapstad; in Duitsland bij Edith Wiens
Specialisatie: oude muziek
Gesoleerd bij: Gewandhausorchester Leipzig, Konzerthausorchester Berlin, Kölner Philharmonie, Radio-Sinfonieorchester Stuttgart des SWR, Deutsches Symphonie Orchester, Israel Philharmonic Orchestra, Akademie für Alte Musik, Anima Eterna, Capella Augustina, Collegium 1704, Concerto Köln, Freiburger Barockorchester
Dirigenten: Philippe Herreweghe, René Jacobs, Andrea Marcon, Thomas Hengelbrock, Jos van Immerseel, Neville Marriner, Helmuth Rilling, Hans Christoph Rademann
Festivals: Salzburger Festspiele, Schleswig Holstein Musik Festival, Rheingau Musik Festival, Bachfest Leipzig
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019


Kenneth Tarver

Tenor
Geboren:
Detroit, Verenigde Staten
Studie: Interlochen Arts Academy; Oberlin College Conservatory of Music; Yale University School of Music Opera’s: Glucks Orphée et Euridice, Mozarts Idomeneo en Lucio Silla, Haydns Orlando Paladino, L’anima del filosofo en L’infedelta delusa, Rossini’s Moise et Pharaon, L’inganno felice, La gazza ladra, La scala di seta, Adelaide di Borgogna
Operahuizen: Royal Opera House Covent Garden, Wiener Staatsoper, Deutsche Oper Berlin, Staatsoper Unter den Linden, Bayerische Staatsoper, Semperoper Dresden, Gran Teatre del Liceu Barcelona, Opéra Comique Paris, Teatro Lirico Giuseppe Verdi Trieste, De Munt Brussel, Teatro San Carlo Napels, Metropolitan Opera New York, Municipal Theatre of Santiago Chili
Gesoleerd bij: London Symphony Orchestra, Münchner Philharmoniker, Dresdner Philharmonie, Koninklijk Concertgebouworkest, Freiburger Barockorchester, New York Philharmonic, Seattle Symphony Orchestra
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019


Leon Kosavic

Bas
Geboren:
Karlovac, Kroatië
Studie: Academy of Music Zagreb bij Giorgio Surian; coaching door Vitomir Marof, José Van Dam
Prijzen: eerste prijs en publieksprijs Croatian national competition for students (2011); eerste prijs Emmerich Smola Förderpreis (2015)
Gesoleerd bij: London Philharmonic Orchestra, Royal Liverpool Philharmonic Orchestra, Bergen Philharmonic Orchestra
Operarollen: Moralés (Carmen), Dottor Malatesta (Don Pasquale), Don Giovanni en Masetto (Don Giovanni), Figaro en Conte (Le nozze di Figaro), Figaro (Il barbiere di Siviglia), Riccardo (I Puritani), Lord Enrico Ashton (Lucia di Lammermoor), Orfeo (Orfeo ed Euridice), Papageno (Die Zauberflöte)
Operahuizen: Finnish National Opera, Royal Opera House London, Staatsoper Stuttgart, Opéra de Lausanne
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2017


Philharmonisch Koor Toonkunst Rotterdam

Koor
Opgericht:
1829, als oratoriumkoor Toonkunst Rotterdam door de Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst; in 1960 gefuseerd met het koor van het Rotterdams Philharmonisch Orkest tot Philharmonisch Koor Toonkunst Rotterdam
Huidige dirigent: Maria van Nieukerken
Eerdere dirigenten: Kees Stolwijk, Jan Eelkema, Hans van den Hombergh, Daan Admiraal
Koorleden: honderd gevorderde amateurzangers
Repertoire: oratoria, requiems, missen, symfonieën met koor uit alle stijlperiodes
Wapenfeiten: in 1870 zorgde Toonkunst Rotterdam voor de allereerste uitvoering in Nederland van Bachs Matthäus- Passion, onder leiding van Woldemar Bargiel
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 1960

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies