Rotterdams Philharmonisch Orkest

Programmatoelichting

Mis van Stravinsky

Woensdag 15 september 2021
Aanvang: 19:30 uur
Einde: 20:30 uur
Locatie: Laurenskerk, Rotterdam

***

Laurens Collegium, koor
Wiecher Mandemaker, dirigent

Sopranen: Martha Bosch, Francisca Branco, Marjolein Dekker, Fiona van Es, Annemieke Nuijten, Marije Wierenga
Alten: Karen Langendonk, Annette Vermeulen, Wies de Greef, Luise Kimm, Mieke van Laren, Kaspar Kröner
Tenoren: Bas Volkers, Diederik Rooker, Francis Ng, Ruben de Grauw, Arco Mandemaker
Bassen: Peter Scheele, Hessel Vredeveldt, Jan Douwes, Andreas Goetze, Johan Vermeer, Bram Trouwborst, Andreas Goetze, Angus van Grevenbroek
Blazers: Douwe van der Meulen, Matteo Costanzi, Casper van Nugteren, Ben Zelensky, Bas Duister, Ferdi Seelbach, Daniel Quiles Cascant, Adrian Castro Capuz, Marijn Migchielsen
Kistorgel: Hayo Boerema

***

Jan Pieterszoon Sweelinck 1562-1621
Te Deum 
Oraison Dominicale 

Igor Stravinsky 1882-1971
Pater Noster 

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski 1840-1893
Uit: Liturgie van de Heilige Johannes Chrysostomos opus 41 (1878)
2. Gospodi, pomiluj
3. Priidite, poklonimsja
6. Ize Cheruvimy
9. Milost’ mira
15. Blagosloven grjadyj

Igor Stravinsky 
Ave Maria 

Jan Pieterszoon Sweelinck 
Regina coeli 

Igor Stravinsky
Mis (1948)
Kyrie (koor en orkest)
Gloria (sopraan, alt + koor)
Credo (koor)
Sanctus (tenor, bas + koor)
Agnus Dei (koor en orkest)

***

Twee componisten herdacht
In dit concertprogramma voert het Laurens Collegium de luisteraar door de klankwerelden van twee componisten die dit jaar herdacht worden. De eerste is de Amsterdammer Jan Pieterszoon Sweelinck (1562 – 1621) die vierhonderd jaar geleden overleed en die de belangrijkste componist was uit de Nederlanden van de late renaissance en de vroege barok. De tweede is de vijftig jaar geleden overleden Rus Igor Stravinsky (1882-1971), de invloedrijkste componist uit de twintigste eeuw. Sweelinck trok leerlingen aan uit Duitsland en Scandinavië die hun muzikale kunsten uitdroegen en zo de via via de muziek van Bach beïnvloedden. Stravinsky liet in de tijd rond de Eerste Wereldoorlog met zijn revolutionaire balletten de westerse muziek zo op haar grondvesten schudden dat zijn invloed tot op de dag van vandaag nog steeds sterk merkbaar is. Natuurlijk groeide hij in Rusland op met de romantische muziek van zijn tijd, daarom is ook zijn grote voorbeeld Pjotr Iljitsj Tsjaikovski in dit programma opgenomen. 

Sweelinck: componist tussen de geloven 
Maar om te beginnen Jan Pieterszoon Sweelinck, ‘de Orpheus van Amsterdam’ zoals tijdgenoot en vriend Joost van den Vondel hem noemde. Sweelinck was een componist tussen de geloven. Als geboren katholiek bespeelde hij veertig jaar lang het orgel van de Oude Kerk in Amsterdam, en dat terwijl sinds 1578 het calvinisme het muziekleven in Noord-Nederland vrijwel lam had gelegd en tijdens kerkdiensten alleen onbegeleide psalmzang toestond. Maar Sweelinck leverde voor musicerende burgers en koopmansgezelschappen zijn meerstemmige Franstalige chansons en psalmzettingen af. Die klonken in statige grachtenpanden, koopmanshuizen en een enkel slot, veelal onder Sweelincks leiding. 

Naast de protestants georiënteerde psalmen schreef ‘meester Jan van Amsterdam’ een verzameling met zevenendertig katholieke motetten op Latijnse teksten, de Cantiones sacrae, ‘gewijde gezangen’. Die verschenen in 1619, tijdens het Twaalfjarig Bestand, de tijdelijke wapenstilstand in de Tachtigjarige Oorlog tussen 1609 en 1621. Daartoe behoort het openingswerk, het Te Deum, een plechtige en uitgebreide lofzang op God. Het tweede werk is een zetting van het Onze Vader, maar op Franse tekst, net als de protestantse psalmen die Sweelinck componeerde: Oraison Dominicale ‘Pere de nous, qui es là haut és cieux’. Verderop in het programma is ook het beroemde katholieke Mariagezang Regina coeli te horen in Sweelincks versie, een beknopt loflied op de ‘hemelskoningin’.

Stravinsky kijkt terug
‘Foei, foei, gekkenwerk’, riepen verbouwereerde luisteraars bij een uitvoering in Parijs. Dat was bij de première van het ballet Le sacre du printemps (Het lente-offer) van Igor Stravinsky in 1913. Toeschouwers gingen met elkaar op de vuist en voerden heftige scheldkanonnades. Dat was na de ‘lentebeelden uit het heidense Rusland’, uitgebeeld door de dansers van de beroemde Ballets Russes van Diaghilev en de oer-muziek van Stravinsky. De muziek die destijds een schandaal veroorzaakte, wordt tegenwoordig in alle toonaarden geprezen. In zijn vaderland Rusland werd Stravinsky persona non grata toen hij na de Russische revolutie het land ontvluchtte. Hij leefde decennia in Frankrijk, maar emigreerde in 1939 naar de VS, waar hij in 1971 overleed in New York, dit seizoen vijftig jaar geleden. 

Niet alleen met heidense rituelen had Stravinsky een affiniteit, maar ook voor christelijke. In 1926 sloot hij zich aan bij de Russisch-orthodoxe kerk, terwijl hij al ruim tien jaar in Parijs woonde en nooit een praktiserend gelovige was. Zodoende zette hij een Psalmensymfonie op papier, en ook de drie werken van dit concert, zijn Pater Noster (Onze Vader), Ave Maria (Wees gegroet, Maria) en de Mis. Het Pater Noster had oorspronkelijk een Russische tekst (Otsje Nasj) maar kreeg in 1949 in de VS zijn Latijnse versie. Voor zijn Mis liet Stravinsky zich in 1949 inspireren door de oude gebedsrituelen en zangpraktijken van de Russisch-orthodoxe en de rooms-katholieke kerk: ‘Ze is absoluut koud, doet rechtstreeks een beroep op de geest. Ze is liturgisch en zonder versierende ornamenten’, aldus de componist. Ook al vond Stravinsky dat zijn Mis thuishoorde in een eredienst in een kerk was de eerste uitvoering in het Teatro alla Scala in Milaan in 1948.

Tsjaikovski’s Liturgie
Dezelfde fascinatie voor de indrukwekkende Russisch-orthodoxe gezangen had ook Stravinsky’s grote voorbeeld Pjotr Iljitsj Tsjaikovski: ‘De liturgie van de heilige Johannes Chrysostomos is een van de meest verheven werken van de kunst. Iedereen die de liturgie van de dienst aandachtig volgt en de betekenis van elke ceremonie probeert te begrijpen, zal tot in het diepst van zijn wezen geroerd worden.’ Het bracht hem ertoe de eeuwen oude gezangen tot een nieuwe romantische versie   om te werken, waarvan in dit concert vijf delen te horen zijn. Na de première in de kerk van de Universiteit van Kiev in 1879 oogstte Tsjaikovski grote tegenwerking van de kerkelijke overheden maar werd zijn Liturgie een doorslaand succes bij het Russische publiek. En dat is tot op de dag van vandaag zo gebleven.

Clemens Romijn

Cookies

We maken gebruik van cookies en vergelijkbare technieken om het gebruik van de website te analyseren, om het mogelijk te maken content van derden af te beelden, zoals video’s, voor marketingdoeleinden en voor verschillende andere toepassingen. Deze cookies worden ook geplaatst door derden. Door ‘akkoord’ te klikken, stemt u hiermee in. Als u niet akkoord bent, kunt u via de knop ‘Instellingen aanpassen’ uw voorkeuren opgeven. Meer informatie…

Cookies zijn nodig om de website goed te laten functioneren. Zo wordt uw winkelmandje onthouden tijdens de bestelling en kunt u inloggen op de website.

Maar cookies zijn ook nodig om de ervaring op de website te verrijken. Bijvoorbeeld media van derde partijen, zoals video's, gaan vaak gepaard met cookies. Ook houden we statistieken bij om de site doorlopend te verbeteren.

Als laatste worden cookies ook gebruikt om informatie rond onze marketingactiviteiten, zoals nieuwsbrieven en advertenties, zo efficiënt en persoonlijk mogelijk uit te kunnen uitvoeren.

Klik hier voor ons volledige cookiebeleid.

Cookie instellingen