Programmatoelichting
Sibelius: Vioolconcert met Baiba Skride

Printversie programmatoelichting (pdf)

vr 29 november 2019 • 20.15 uur

dirigent Jukka-Pekka Saraste
viool Baiba Skride

Jean Sibelius 1865-1957
Concert voor viool en orkest in d, op. 47 [1903-04; revisie1905]
• Allegro moderato
• Adagio di molto
• Allegro, ma non tanto

Pauze

Jean Sibelius
Symfonie nr. 2 in D, op. 43 [1901-02]
• Allegretto
• Tempo andante, ma rubato
• Vivacissimo
• Finale. Allegro moderato

Einde concert circa 22.10 uur

-----

Vorige uitvoering door ons orkest:
Sibelius Vioolconcert: mei 2017, viool Benjamin Beilman, dirigent Krzysztof Urbański
Sibelius Tweede symfonie: aug 2016, dirigent Yannick Nézet-Séguin

-----

Een uur voor aanvang van het concert geeft musicoloog en componist Patrick van Deurzen een inleiding op het programma, toegang € 5. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis.

----- 

Het concert wordt opgenomen en op zondag 1 december 14.00 uur uitgezonden door AVROTros op Radio 4

-----

Van bard tot baanbreker

Jean Sibelius is vooral bekend vanwege werken als Finlandia en op Finse mythen en sagen gebaseerde symfonische gedichten die de Finnen trots maakten op hun vaderland. Toch is Sibelius veel meer dan een nationale bard. In zijn Vioolconcert en zijn symfonieën zocht en vond hij nieuwe wegen om de klassieke en romantische muziek inhoud en betekenis te geven voor de eerste helft van de twintigste eeuw.

Vanaf het moment dat de Finnen zich aan het einde van de negentiende eeuw af gingen zetten tegen de Russische dominantie werd de jonge componist Jean Sibelius de bard van het Scandinavische land. Sibelius zong van mooie meren en ijzige vlakten, van prachtige verhalen en diepgewortelde mythen in werken als Kullervo, de Lemminkäinen Legendes en Finlandia. Mooie ‘plaatjes’ waren het die bij de buitenwacht de indruk wekten dat Sibelius een te laat geboren romanticus was en die landgenoten vooral deden beseffen dat er een nationale muziek kon bestaan. Ja, met Sibelius begon er zoiets te ontstaan als ware Finse muziek. Finlandia groeide zelfs uit tot het officieuze volkslied. Toch is Sibelius vooral de componist die de goede verstaander in de eerste helft van de twintigste eeuw leerde dat er andere wegen waren dan die van Schönberg en Stravinsky om na de romantische periode zinvol symfonieën en concerten te schrijven. Veel meer dan in zijn prachtig klinkende ansichtkaarten van het mooie Finse land, ligt de kracht en de waarde van Sibelius in zijn meesterlijke Vioolconcert en zijn weerbarstige symfonieën. Het zijn monumenten van onverzettelijkheid die de fundamenten vormen waarop de inmiddels wereldwijd gewaardeerde Finse muziek van de generaties na hem gebaseerd kon worden.

Opvallende dissonant
Eigenlijk was alle kamermuziek van Sibelius, zeker die met strijkers, een poging om met minimale middelen zo groots en symfonisch mogelijk te klinken. Daarom is het misschien verrassend dat de componist pas op 33-jarige leeftijd zijn eerste symfonie schreef. Nadat deze symfonie goed werd ontvangen, ontwaakte de symfonicus in de componist pas goed. In 1902 volgde zijn Tweede symfonie en in 1904 ging zijn alom geprezen Vioolconcert in première. Beide werken zijn producten van een tot wasdom gekomen componist. Hoewel Sibelius nog steeds gold als boegbeeld van het Finse nationalisme is hij zowel in zijn Tweede symfonie als in zijn Vioolconcert veel meer een man die zijn plek opeist binnen de traditie van de klassieke muziek. In beide werken speelt hij met de klassieke vormen en zet hij ze naar zijn hand, terwijl ondertussen de Finse volksaard door de noten dwaalt. Sibelius begon in 1902 vol goede moed aan zijn Vioolconcert. In september van dat jaar schreef hij nog enthousiast aan zijn vrouw dat hij ‘een geweldig idee had’ voor het begin van het concert. Dat geweldige idee blijft een van de meest opvallende introducties van de soloviool in een vioolconcert. Alsof het instrument het tartende orkest een halt wil toeroepen, zo valt het aan met een opvallende dissonant.

Zegetocht
Dat de eerste versie die op 8 februari 1904 in het Finse Helsingfors in première ging geen succes werd, lag echter niet aan dit soort vernieuwende aspecten van het concert. Dat had meer te maken met de solist Victor Nováček die niet echt capabel bleek. En dat terwijl Sibelius de première in eerste instantie min of meer beloofd had aan de Duitse virtuoos Willy Burmester, die aan het eind van de negentiende eeuw enige tijd concertmeester was geweest bij het orkest van Helsingfors. Ook de eerste uitvoering van de revisie van het concert ging ondanks het feit dat hij Sibelius vergeven had en alles wilde doen om van het werk een succes te maken, aan de neus van Burmester voorbij. Hij zou het werk daarna nimmer spelen. Mede daarom duurde het tot de jaren dertig, toen niemand minder dan Jascha Heifetz zich er sterk voor ging maken, eer het Vioolconcert van Sibelius aan zijn zegetocht kon beginnen. Een zegetocht die het in alles verdient, want niet alleen zijn de door de Finse volksmuziek geïnspireerde thema’s wonderschoon, ook de vorm van vooral het eerste en het laatste deel wijkt af van het gangbare. In het eerste deel speelt Sibelius met de conventies van de klassieke sonatevorm en het stormachtig beginnende laatste deel leunt op het idee van een rondo, zonder werkelijk een rondo te zijn. ‘Een polonaise voor ijsberen’, zo noemde de Engelse musicoloog, criticus en componist Donald Tovey het laatste deel ooit. En dat is misschien wel de meest heldere omschrijving van dit stevige uitroepteken aan het einde van Sibelius’ enige echte soloconcert.

Patriottisch programma
Hoewel hij later nog wel wat kortere werken voor viool en orkest schreef, zoals de twee Serenades en de zes Humoresken, voelde Sibelius zich beter thuis bij de symfonie, waarvan hij er in totaal zeven zou schrijven. In deze symfonieën vond hij steeds meer zijn eigen taal. Zijn streven was daarbij een ‘organische vorm’ die zich ontvouwt zoals ook de Finse natuur tot leven komt. Voeg daarbij melodisch materiaal dat steunt op de Finse spraakinflectie en de volksmuziek en het idee dat de Tweede symfonie, die Sibelius kort voordat hij aan zijn Vioolconcert begon voltooide, een patriottisch en anti-Russisch programma zou hebben is niet ver weg. De dirigent Georg Schnéevoigt, een goede vriend van Sibelius, vertelde eens dat de Tweede symfonie een schets zou zijn van het pastorale Finse leven dat wreed verstoord werd door de Russische overheersers. De Finnen komen vervolgens in opstand en triomferen uiteindelijk. Sibelius ontkende een dergelijk programma later, al zei de Finse dirigent Osmo Vänskä in 1998 nog dat de Tweede symfonie ‘verbonden is met de strijd om onafhankelijkheid van onze natie.’

Bloei
Deze Tweede symfonie is ook en vooral bijzonder door de prachtige melodieën en de wijze waarop Sibelius met de vorm omgaat. Waar normaliter in het eerste deel eerst de thema’s volledig werden gepresenteerd om vervolgens in de zogenaamde doorwerking in losse motieven uiteen te vallen, draait Sibelius het om. Alsof hij zoekt naar de juiste voortgang komen de motieven een voor een tot bloei om uiteindelijk een volledige melodie te vormen. Ook de opening van het tweede deel met de rollende pauken en de pizzicato gespeelde contrabassen is opmerkelijk, net als het lyrische hobothema van het Trio-gedeelte van het Scherzo. Eigenlijk is alleen het laatste deel van wat Sibelius’ langste symfonie zou worden redelijk conventioneel, al is de manier waarop deze Finale direct volgt op het derde deel op zijn minst opmerkelijk. Verder zijn het vooral de prachtige volksmuziekachtige thema’s van dit laatste deel die ertoe bijdroegen dat deze Tweede uitgroeide tot Sibelius’ meest gespeelde symfonie.

Paul Janssen

-----

Jukka-Pekka Saraste

Dirigent
Geboren: Heinola, Finland
Huidige positie: chef-dirigent WDR Sinfonieorchester Köln; oprichter en artistiek adviseur symfonieorkest van Lahti; artistiek directeur Tammisaari Festival; eredirigent Philharmonisch Orkest Oslo
Studie: Sibelius Academy Helsinki, orkestdirectie bij Jorma Panula 
Prijzen: Pro Finlandia Prize, Sibelius Medaille, Finse Staatsprijs voor muziek 
Gastdirecties: London Philharmonic Orchestra, Philharmonia Orchestra, Orchestre de Paris, Gewandhausorchester Leipzig, Koninklijk Concertgebouworkest, NHK Symphony Orchestra, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Münchner Philharmoniker, Wiener Symphoniker, Staatskapelle Dresden, Cleveland Orchestra, symfonieorkesten van Boston, Chicago, San Francisco, Los Angeles Philharmonic Orchestra, New York Philharmonic Orchestra
Debuut Rotterdam: 1990

Baiba Skride

Viool
Geboren: Riga, Letland
Studie: Conservatory of Music and Theatre in Rostock bij Petru Munteanu; masterclasses bij Ruggiero Ricci en Lewis Kaplan
Doorbraak: 2001, na het winnen van de eerste prijs Koningin Elisabeth Concours Brussel
Gesoleerd bij: Berliner Philharmoniker, Gewandhausorchester Leipzig, New York Philharmonic Orchestra, Boston en Chicago Symphony Orchestra, Philharmonia Orchestra, London Philharmonic Orchestra, Koninklijk
Concertgebouworkest, Shanghai Symphony Orchestra, Hong Kong Philharmonic Orchestra
Kamermuziek: Skride Piano Quartet met haar zus Lauma Skride, Harriet Krijgh en Lise Berthaud; pianotrio met Lauma Skride en celliste Sol Gabetta 
Instrument: ‘Yfrah Neaman’- Stradivarius
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019

Cookies
Wij maken gebruik van cookies. Dit zijn kleine tekstbestandjes die op je computer, tablet of telefoon worden opgeslagen. Hiermee zorgen wij er onder andere voor dat onze website goed werkt en kunnen wij onze content afstemmen op de interesses van onze bezoekers.
Meer informatie over cookies