Programmatoelichting
Bach met Stutzmann

Printversie programmatoelichting (pdf)

zo 22 december 2019 • 12.00 uur
Jurriaanse zaal

dirigent Jos van Veldhoven*
mezzosopraan Sophie Harmsen*
ensemble musici van het Rotterdams Philharmonisch Orkest en Orfeo 55

*Helaas heeft dirigente en alt Nathalie Stutzmann dit concert om medische redenen moeten afzeggen. Dirigent Jos van Veldhoven vervangt haar. De vocale partijen worden overgenomen door mezzosopraan Sophie Harmsen.

Johann Sebastian Bach 1685-1750
Cantate Am Abend aber desselbigen Sabbats, BWV 42 [1725]
• Sinfonia

Solocantate Vergnügte Ruh’ beliebte Seelenlust, BWV 170 [1726]
• Aria: Vergnügte Ruh’

Orkestsuite nr. 3 in D, BWV 1068 [bewerking ca 1730]
• Air

Solocantate Ich habe genung, BWV 82 [1727]
• Aria: Ich habe genung
• Recitativo: Ich habe genung
• Aria: Schlummert ein, ihr matten Augen
• Recitativo: Mein Gott! wenn kömmt das schöne: Nun!
• Aria: Ich freue mich auf meinen Tod

Einde concert circa 13.00 uur

-----

Oog in oog met de dood

Eind mei van het jaar 1723 stopte de verhuiswagen voor de Thomasschule in Leipzig. De net aangestelde cantor Johann Sebastian Bach betrok met zijn gezin een appartement in het oude schoolgebouw. Dat gezin bestond naast Bach uit zijn tweede vrouw Anna Magdalena en hun eerste baby – er zouden er nog twaalf volgen – en vier van de zeven kinderen uit zijn eerste huwelijk; drie waren er al gestorven. Evenals zijn eerste vrouw.

De verhuizing markeerde de aftrap van een zeer actieve periode voor de nieuwe Thomascantor, die zich nog moest bewijzen in zijn nieuwe baan waarvoor hij niet de eerste keus was geweest, en dat wist hij. Het stadsbestuur van Leipzig, destijds een belangrijk cultureel- en handelscentrum, had de beroemdere en modernere Telemann willen aanstellen, maar die bedankte: hij had geen zin om weerbarstige Thomanertjes Latijn te moeten leren – vast onderdeel van de taakomschrijving van het Thomascantoraat. Nou had Bach daar ook geen zin in, maar hij protesteerde niet: hij schoof de klus gewoon snel af naar een jongere collega. Waarom? Om zich volledig aan het componeren en andere muzikale taken te kunnen wijden. Week na week voerde hij nieuwe cantates uit in de grote kerken in Leipzig die onder zijn muzikale beheer vielen: behalve de Thomaskerk en de Nikolaikerk, met hun belangwekkende muziektradities, ook de Peterkerk, de Nieuwe kerk en de Pauliner universiteitskerk. Vooral in de eerste drie jaren van zijn prestigieuze aanstelling schreef Bach voor elke zondag en kerkelijke feestdag een nieuwe cantate: rond de zestig per jaar. Hij moest zich bewijzen, ja, maar hij stond ook te popelen. Om zich als componist te ontwikkelen en te profileren.

Melodievinder
In dit ochtendconcert hoort u een solocantate, een cantate-aria en een sinfonia uit precies die eerste drie, zo vruchtbare seizoenen (van 1723 tot begin 1727) in Leipzig. Daarbij een uitstapje naar de vroege Bach van de puur instrumentale muziek met de beroemde Air uit zijn Derde orkestsuite, waarvan niet precies is te zeggen wanneer hij die noten voor het eerst opschreef. Rode draad in de teksten van de cantates is de troostende verzoening met de dood. De dood waarmee Bach al zo indringend had kennisgemaakt voor hij in Leipzig aantrad en die hem zijn leven lang niet meer zou verlaten. Van de twintig kinderen uit beide huwelijken zouden niet meer dan negen hem overleven. Het concert opent met de instrumentale inleiding op de cantate Am abend aber desselbigen Sabbats, de cantate voor de zondag na Pasen. Een feestelijke sinfonia vervangt het openingskoor in die cantate. Niet omdat Bach zijn zangers wilde ontzien na de vele Paasactiviteiten, zoals wel is verondersteld; eerder uit tijdsdruk: deze opgewekte noten had hij mogelijk al in Köthen gecomponeerd, dus vóór hij zich in Leipzig vestigde – het stuk lag als het ware op de plank voor later gebruik.

In zijn boek over Bach omschrijft auteur Maarten ’t Hart deze sinfonia als Bachs ‘mooiste orkestwerk, met dat wonderbaarlijke melodietje in het middendeeltje. Velen zien in Bach de grootmeester van het contrapunt, en dat was hij ook, maar hij was bovenal een onvergetelijke melodievinder.’ Dat valt ook goed te horen in de altaria ‘Vergnügte Ruh, beliebte Seelenlust’ uit de gelijknamige cantate. Het is een van de fraaiste aria’s die Bach ooit schreef. Een ingetogen wiegenlied in een pastorale 12/8 maat; een siciliano waarin verlangen en streven naar hemelse rust wordt bezongen. Streven, want we zijn er nog niet, zo horen we in de onrustige, snelle nootjes van de strijkers en de dissonant als onderstreping van een woord als Höllensünden. Maar wat kunnen we ons alvast goed tot tevredenheid laten wiegen in de melodische omarming van de altstem.

Representatie
De Air zoals hij hier wordt uitgevoerd is van rond 1730, maar zeker heeft Bach zijn orkestsuites veel eerder gecomponeerd. Het was oorspronkelijk representatieve muziek bedoeld voor de vorsten van de hoven in Weimar en Köthen en sterk beïnvloedt door Lully’s representatiemuziek aan het hof van de Franse Zonnekoning. Veel van die Frans-gekleurde zwierige instrumentale muziek gaf Bach een tweede, soms derde leven, in de muziek die hij verzorgde in Leipzig. En zeker voorzag hij delen uit de suites van tekst voor in zijn cantates. Maar ook bewerkte hij de stukken voor het Leipziger studentenmuziekgezelschap Collegium Musicum van de Nieuwe Kerk. Aan de Derde orkestsuite voegde Bach voor deze gelegenheid hobo’s, trompetten en pauken toe. Maar niet aan het tweede deel: de sensuele Air. Die bleef in de oorspronkelijke bezetting van strijkers en basso continuo.

Wiegenlied
De solocantate Ich habe genung – genung is de barokke schrijfwijze voor genug – componeerde Bach voor het feest van Maria- Reiniging, het feest voor de purificatie van Maria en de presentatie van Jezus in de tempel. Oorspronkelijk was het een solocantate voor bas, strijkers, hobo en continuo. Later transponeerde Bach de cantate voor sopraan, waarbij de hobo werd vervangen door fluit, en nog later maakte hij een versie voor alt met toevoeging van oboe da caccia en orgel. De aria ‘Schlummert ein’ en het voorafgaande recitatief noteerde Bach, in hoge versie, in het Notenbüchlein voor Anna Magdalena. Ze had een mooie sopraanstem, Anna Magdalena, en Bach was kennelijk zo gesteld op deze cantate dat hij de aria er voor haar uitlichtte. In de tekst ligt de focus op Simeon, de oude man uit het Lucas-evangelie die Maria in de tempel ontmoet als ze veertig dagen na de geboorte van Jezus haar reinigingsoffer brengt. Simeon herkent in het kind de Messias en heft een lofzang aan: hij realiseert zich dat hij nu in vrede kan sterven – Ich habe genung! De langaangehouden noten en de fermates in de lieflijke tweede aria – ‘Schlummert ein’, door Bachbiograaf Albert Schweitzer het ‘wiegelied voor het eeuwig slapen’ genoemd – suggereren dat ook de muziek zo nu en dan rustig indommelt. In de derde aria wordt de dood vol vreugde tegemoet getreden: Ich freue mich auf meinen Tod, ach! hätt er sich schon eingefunden klinkt het als een opgewekt danswijsje.

Joke Dame

-----

Jos van Veldhoven

Dirigent
Geboren: ’s-Hertogenbosch
Studie: krijgt als kind orgel- en pianoles en leert zingen in de koren van de Sint-Jan en de Sint-Jacob, begint in Utrecht aan een studie geneeskunde, maar stapt over op muziekwetenschap, studeert daarna orkest- en koordirectie in Den Haag
Loopbaan: medeoprichter Camarata Trajectina, oprichter Utrechts Barok Consort, artistiek leider Nederlandse Bachvereniging (1983–2018), oprichter Cappella Figuralis
Huidige positie: docent koordirectie aan het Conservatorium van Amsterdam en het Koninklijk Conservatorium Den Haag
Opera: met regisseur Dietrich Hilsdorf een cyclus geënsceneerde oratoria van Händel in de operahuizen van Bonn en Essen
Premières: eigentijdse premières van barokopera’s van onder meer Mattheson, Keiser, Bononcini, Legrenzi, Conti en Scarlatti
Onderscheidingen: Ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019

Sophie Harmsen

Mezzosopraan 
Geboren:
Canada
Studie: Universiteit van Kaapstad; in Duitsland bij Edith Wiens
Specialisatie: oude muziek
Gesoleerd bij: Gewandhausorchester Leipzig, Konzerthausorchester Berlin, Kölner Philharmonie, Radio-Sinfonieorchester Stuttgart des SWR, Deutsches Symphonie Orchester, Israel Philharmonic Orchestra, Akademie für Alte Musik, Anima Eterna, Capella Augustina, Collegium 1704, Concerto Köln, Freiburger Barockorchester
Dirigenten: Philippe Herreweghe, René Jacobs, Andrea Marcon, Thomas Hengelbrock, Jos van Immerseel, Neville Marriner, Helmuth Rilling, Hans Christoph Rademann
Festivals: Salzburger Festspiele, Schleswig Holstein Musik Festival, Rheingau Musik Festival, Bachfest Leipzig
Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2019


Orfeo 55

Instrumentaal ensemble
Opgericht: Frankrijk, 2009, door Nathalie Stutzmann
Standplaats: huisensemble van concertgebouw L'Arsenal, Metz
Samenstelling: variabel, afhankelijk van het gespeelde repertoire
Repertoire: van barok tot 20ste-eeuws, met focus op het werk van Bach, Händel en Vivaldi
Doorbraak: 2011, debuut-cd Prima Donna met werken van Vivaldi, uitgebracht bij Deutsche Grammophon
Daarna: tournees langs de grote muzieksteden van Europa, de Verenigde Staten en Japan
Discografie: cd’s bij Deutsche Grammophon en Warner Classics
Ontbonden: in april 2019 maakte Nathalie Stutzmann bekend dat Orfeo 55 vanwege financiële problemen op zou houden te bestaan; het concert van vandaag zal een van de laatste optredens van het ensemble zijn

Nathalie Stutzmann (c) Simon Fowler

Cookies

We maken gebruik van cookies en vergelijkbare technieken om het gebruik van de website te analyseren, om het mogelijk te maken content van derden af te beelden, zoals video’s, voor marketingdoeleinden en voor verschillende andere toepassingen. Deze cookies worden ook geplaatst door derden. Door ‘akkoord’ te klikken, stemt u hiermee in. Als u niet akkoord bent, kunt u via de knop ‘Instellingen aanpassen’ uw voorkeuren opgeven. Meer informatie…

Cookies zijn nodig om de website goed te laten functioneren. Zo wordt uw winkelmandje onthouden tijdens de bestelling en kunt u inloggen op de website.

Maar cookies zijn ook nodig om de ervaring op de website te verrijken. Bijvoorbeeld media van derde partijen, zoals video's, gaan vaak gepaard met cookies. Ook houden we statistieken bij om de site doorlopend te verbeteren.

Als laatste worden cookies ook gebruikt om informatie rond onze marketingactiviteiten, zoals nieuwsbrieven en advertenties, zo efficiënt en persoonlijk mogelijk uit te kunnen uitvoeren.

Klik hier voor ons volledige cookiebeleid.

Cookie instellingen