Blij met nieuwe klarinetten

Klarinetten gaan maar een jaar of tien mee en de ontwikkelingen staan sinds het ontstaan rond 1690 niet stil. Klarinettisten Julien Hervé en Bruno Bonansea mochten op zoek naar nieuwe. Het revolutionaire model XXI van Buffet Crampon bleek een schot in de roos.

Het is een bekend verschijnsel onder kinderen. Ze halen een stuk speelgoed uit elkaar en zitten vervolgens met de gebakken peren. Want hoe krijg je alles weer terug op zijn plaats? Julien Hervé deed in zijn jeugdige overmoed eens hetzelfde met zijn klarinet. Op zijn achtste leerde hij klarinet spelen, de leeftijd waarop kinderen in de regel het melkgebit hebben gewisseld en het instrument voor hen geschikt is. Op een kwade dag kwam het in hem op om zijn mooie instrument eens helemaal uit elkaar te halen. De pijp, de kleppen, de brillen, alles werd losgehaald. En toen gebeurde het onvermijdelijke: hij kreeg al die onderdelen met geen mogelijkheid weer in elkaar. Juliens moeder was onverbiddelijk: ‘Dan zit er niets anders op dan dat je naar de fabriek gaat. Misschien dat ze je daar willen helpen.’

Nu wil het geval dat de bewuste fabriek zich een paar straten verderop bevindt in Juliens geboortedorp Mantes-la-Ville, ten westen van Parijs. Dat bedrijf, Buffet Crampon, is een begrip onder houtblazers. Met een rood hoofd van schaamte meldde Julien zich bij Buffet. Daar werd smakelijk gelachen om de pech van de jonge onderzoeker, maar ze hielpen hem ook om alles weer in orde te krijgen. ‘Ze hebben trouwens ook nog een foto van me gemaakt, met klarinet, die ze voor promotiedoeleinden hebben gebruikt’, voegt Julien aan het verhaal toe.

In de afgelopen maanden was Julien weer op bezoek bij de instrumentenbouwer, al was dat nu om een andere reden. Samen met collega-klarinettist Bruno Bonansea had hij het fiat gekregen om op zoek te gaan naar nieuwe klarinetten. De instrumenten waarop ze speelden waren toe aan vervanging. In tegenstelling tot een viool heeft een klarinet niet het eeuwige leven. Na verloop van tijd verliest hij zijn glans en vanaf een jaar of tien geldt hij als afgeschreven. Begin 2022 hadden beide solo-klarinettisten zich tot het bestuur van de Vrienden gericht. Ze wilden graag het arsenaal aan klarinetten laten vernieuwen. Hun oproep werd gesteund door hoboïst Karel Schoofs, die wees op actuele ontwikkelingen bij bouwer Buffet Crampon waar een nieuw model, de XXI, ‘een schot in de roos’ zou zijn. Na overleg met de orkestdirectie gaf het bestuur het groene licht, een besluit dat geestdriftig werd begroet. ‘Het is een kans om muzikaal te groeien met grotere vleugels en een nieuw kleurenpalet’, schreef Julien in zijn bedankbriefje aan het Vriendenbestuur.

Revolutionair

Ruim een jaar na hun oproep is het klarinettenbestand grondig vernieuwd. Beide klarinettisten beschikken over nieuwe A-, Bes- en C-klarinetten, allemaal van de befaamde Franse bouwer en allemaal instrumenten van de beste kwaliteit. De klarinetten verschillen in klankregister en karakter. Alle drie behoren ze tot de sopraanklarinetten.

De A- en de Bes-klarinet zijn de gangbare modellen in het moderne symfonieorkest, de C-variant is een beetje het buitenbeentje van de drie: gangbaar tot in de vroege negentiende eeuw, daarna nog wel zeer doelbewust ingezet door componisten als Brahms (Vierde symfonie) en Mahler (Zesde symfonie). Soms worden in hetzelfde stuk afwisselend meerdere types ter hand genomen. Dat was bijvoorbeeld afgelopen februari het geval bij het Requiem van Verdi.

De nieuwe Bes- en A-klarinetten van Julien zijn van een revolutionair model: de XXI waar Karel Schoofs op duidde. Bij dit model is het onderstuk met enkele centimeters verlengd waarbij een strategisch geplaatst resonantiegat het mogelijk maakt om een zeer laag register te bereiken met een uitgesproken volle klank. Het uiteinde, de beker, is iets korter, wat de resonantie weer ten goede komt. Prototypes van de XXI – de naam staat voor ‘21ste eeuw’ – werden getest door beroemde klarinettisten als Martin Fröst en Paul Meyer.

Vanaf het ontstaan rond 1690 is de klarinet onderwerp van voortdurende vernieuwing. ‘Buffet is sterk op het gebied van innovatie,’ aldus Julien, ‘er vallen altijd details verder te ontwikkelen en elke vernieuwing leidt ook tot nieuwe uitdagingen. Bij iedere vernieuwing moet weer naar een nieuwe balans worden gezocht.’ Uitdagingen zijn er ook voor de bespeler. ‘De XXI klarinet heeft een totaal ander gevoel dan wat ik gewend was. Ik moet er nog van alles op leren, het instrument heeft zoveel mogelijkheden die ik nog moet ontdekken.’ Maar mengt hij ook goed met het orkest? ‘Jazeker! Opvallend goed zelfs.’ Hoewel Julien en Bruno wel over de nieuwe instrumenten onderling overlegden, zochten zij ze niet samen uit. Beiden spelen zelden gelijktijdig in het orkest en treffen elkaar dan ook niet vaak. ‘Eerst heb ik klarinetten uitgeprobeerd in de winkel van Buffet in Parijs’, vertelt Julien. ‘Daarna heb ik een afspraak gemaakt met de fabriek. Ik trof er enkele collega-musici en met hen heb ik nog van gedachten gewisseld over de klarinetmodellen.’

Frans of Duits

De nieuwe klarinetten voor Julien en Bruno zijn allemaal van het Franse type. Collega Romke-Jan Wijmenga speelt op een ‘Duits’ type, net zoals wijlen Jan Jansen dat deed. Hector Berlioz beschreef in zijn boek over instrumentatie al eens het verschil: ‘De Franse klarinetten hebben een vlakke, neuzige klank, terwijl de Duitse meer weg hebben van de menselijke stem.’ De Franse mondstukken zijn wat groter dan de Duitse, Franse klarinettisten zijn gewend om met een wat lichter rietblad te spelen. ‘Nederland heeft vooral een Duitse klarinettraditie, maar het mengen van beide werelden in het orkest is geen probleem’, vertelde Julien al eens in een aflevering van Meet the Musician. ‘Klank moet je altijd mengen, welk instrument je ook gebruikt. Die verschillen maken het er alleen maar interessanter op.’ Intussen hebben de oplettende luisteraars de nieuwe klarinetten al kunnen horen. Julien: ‘Het is ongelofelijk dat de Vrienden dit voor ons mogelijk hebben gemaakt. We zijn hen buitengewoon dankbaar.’

Dit artikel verscheen eerder in Intrada, dec - juli 2022-2023 nr. 2. 

Tekst: Rien van Genderen