Honderd jaar Ton de Leeuw: de zoektocht naar het ‘zijn’

De betekenis van Ton de Leeuw (1926–1996) voor het Nederlandse muziekleven kan nauwelijks worden onderschat. Hij was niet alleen componist, maar ook een onvermoeibaar voorvechter van eigentijdse muziek én van de dialoog tussen oost en west. Vanaf de jaren zestig ondernam hij reizen naar India, Indonesië en andere Aziatische landen om daar de traditionele muziek te bestuderen. De achterliggende filosofieën incorporeerde hij in zijn eigen muziek, die wel wordt omschreven als ‘muziek van het zijn’. Als docent compositie hielp hij talloze aanstormende componisten hun eigen stem te vinden. Tevens wist hij in honderden radiolezingen en als lector twintigste-eeuwse muziek zowel de professional als de geïnteresseerde leek te enthousiasmeren voor contemporaine muziek. Zijn nog altijd inspirerende boek Muziek van de Twintigste Eeuw vormde in 1964 de spreekwoordelijke kers op de taart.

Eyeopener

De wieg van Ton de Leeuw stond in Rotterdam, waar hij op 16 november 1926 geboren werd in een muzikale familie. Zijn ouders zongen in Toonkunst Rotterdam en zijn vader trad op als baritonsolist; hij is zelfs nog te horen op een 78-toerenplaat in liederen van Johannes Verhulst en César Franck, begeleid door een harmonium. Al op zijn derde leert Ton pianospelen; zijn oudere zus Lies moet weleens bijspringen als zijn handjes te klein blijken voor de muziek van Bach. Bij het bombardement op Rotterdam van 14 mei 1940 blijft het ouderlijk huis gespaard, maar het gezin verhuist nog datzelfde jaar naar Breda. Daar krijgt Ton al snel les van organist en componist Louis Toebosch en leert hij ook zelf orgel spelen. Hij volgt daarnaast muzieklessen bij Henri Geraedts en Everhard van Beijnum en doet in 1946 staatsexamen piano, muziektheorie en muziekgeschiedenis. Vervolgens studeert hij twee jaar compositie bij Henk Badings.

Wanneer hij op de radio eens toevallig op een Arabisch muziekstation stuit, is dit een enorme eyeopener: er bestaan nog heel andere werelden en culturen dan de westerse. De Leeuw zoekt inspiratie in oosterse tradities en verhuist in 1949 voor een jaar naar Parijs om te studeren bij Olivier Messiaen. De Fransman is bekend om zijn op vogelzang en Indiase hindoegeschriften geïnspireerde, haast zwevende ritmiek, die opgebouwd is uit ongelijke eenheden van achtsten en zestienden. De Leeuw deelt Messiaens fascinatie voor ritmiek en oosterse filosofie.

Worden en zijn

Na zijn jaar bij Messiaen gaat hij etnomusicologie studeren bij Jaap Kunst, die intensief de gamelantradities van Bali en Java heeft geanalyseerd. De complexe ritmische structuren en gelaagde maatindelingen vormen voor hem de sleutel tot het begrijpen van hun muzikale cultuur. Kunst spreekt van ‘tijd die overgebracht wordt in muziek’, een inzicht dat onmiddellijk resoneert bij De Leeuw.

Wat hem bovendien aantrekt is dat oosterse muziek gespeend is van de zwelgende gevoelsexpressie van het ‘ik’, die hij zo verafschuwt in veel westerse muziek. Hij scherpt de observaties van Kunst verder aan en maakt onderscheid tussen (westerse) muziek van het ‘worden’ en (oosterse) muziek van het ‘zijn’.

De westerse muziek staat in een bepaalde toonsoort, met als ankerpunt de zogenoemde ‘grondtoon’. Deze vormt zowel het start- als het eindpunt van een compositie. Via allerlei gebeurtenissen, modulaties en climaxen wordt spanning opgebouwd, die zich uiteindelijk ‘ontlaadt’ in de onvermijdelijke grondtoon: het doel van de reis.

Daartegenover staat de oosterse muziek. Deze is niet doelgericht, maar staat als het ware stil. De Leeuw maakt een vergelijking met een caleidoscoop: het materiaal verschiet telkens van kleur, maar blijft in wezen gelijk. Er is wel beweging, maar geen ontwikkeling. Zo ontstaat een circulaire tijdsbeleving, met ruimte voor reflectie op elk afzonderlijk onderdeel. ‘Expressiviteit is niet doel maar resultaat van de acte van het muziekmaken’, schrijft De Leeuw in de inleiding van zijn boek. Waar de westerling zich volgens hem vooral focust op esthetiek, werkt de oosterling meer vanuit ethiek, met aandacht voor de spirituele bron en helende aspecten van muziek.

Hij waardeert componisten als Debussy, Stravinsky en Webern, die niet gefocust waren op zichzelf, maar op de muziek. Hij schrijft: ‘De romanticus projecteert zichzelf in de natuur, Debussy luistert in de eerste plaats. Ook Webern luistert. De stilte wordt hoorbaar. […] Het geluid van een overweldigend heelal, waarin de mens zijn centrale plaats verloren heeft.’ Zijn eigen behandeling van ritme en stilte geeft zijn muziek haar kenmerkende meditatieve, haast statische karakter.

In 1963 componeert hij Symphonies of Winds voor blaasorkest, als hommage aan Symphonies of Wind Instruments van Stravinsky – die zijn stuk in 1920 schreef ter nagedachtenis aan de twee jaar eerder overleden Debussy. Stravinsky gebruikt hierin enkele fragmenten uit het Russisch-orthodoxe koraal ‘Eeuwige herinnering’, waaruit De Leeuw op zijn beurt de openingsmaten citeert. Ook het stuk van Messiaen op dit programma gaat over herdenken: hij schreef Et exspecto resurrectionem mortuorum in 1964 ter nagedachtenis aan de gevallenen van de twee wereldoorlogen. Het heeft een sterk rituele sfeer, die in de Laurenskerk goed tot haar recht kan komen.

Nagedachtenis

De Leeuw hield zijn leven lang contact met Messiaen. Op verzoek van Rokus de Groot schreef Messiaen in een ongedateerde brief een korte analyse van zijn voormalige leerling: ‘De muziek van Ton de Leeuw is in essentie diatonisch. Hij maakt gebruik van modi, van melodische lijnen, van contrapunt, van akkoorden, maar dat alles blijft diatonisch. Vrijwel geen dissonanten. De kleur is wit, met misschien een fijnzinnig vleugje blauw; soms voegt zich er een gouden licht bij. […] Maar in de geest blijft zijn muziek steeds diatonisch, op een statische manier die nauw verwant is aan de oosterse muziek, die de luisteraars doordringt en hen in staat van wakend dromen brengt.’ Moge de uitvoering van Symphonies of Winds ons deze staat van zijn laten bereiken.

Tekst: Thea Derks
Illustratie: Pépé Smit